فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٤٨
خناك
خرمك
خرمك
- [ بفتح خاء و ميم « 1 » و سكون راء ] مهره بود از آبگينه سياه و سفيد و كبود كه آن را بدفع چشم بد بر گردن « 2 » بندند . چشم‌زد « 3 » نيز گويند : مثالش استاد منجيك گويد « 4 » :
بيت
ترسم چشمت رسد كه سخت خطيرى * چونكه نبستند « 5 » خرمكت بگلو بر
و [ بضم خاء ] نيز به نظر رسيده « 21 » .
خبزدوك
خبزدوك
- [ بفتح خاء و ياء و سكون زاى هوز ] خنفساء باشد ، يعنى جعل .
كذا فى الفرهنگ . مثالش امير خسرو گويد :
بيت
بوى گل و لاله خبز دوك را * در سرو در مغز خلد دوك را
و خوزدوك نيز گويند و در فرهنگ خزوك [ بضمتين ] نيز آمده « 6 » و بعضى [ بفتح خاء و ضم زاء ] آورده‌اند و خزدوك نيز به نظر رسيده [ بحذف باء به وزن مفلوك ] اما در شرح سامى خبزدوك جانور سياه بد بوست كه در خانه‌ها در زير فروش مىباشد دراز اندام است و به عربى خنفساء گويند جعل غير از آنست و از آن گرد ترست و پرواز مىكند و سرگين گردانك نيز گويند . *
خروسك « 7 »
خروسك « 7 »
- مصغر خروس و نيز جانورى سرخ كه در حمام باشد و تذو نيز گويند و بمعنى آن پوستى كه بر كنارهء فرج باشد نيز آمده « 22 » .
خشوك
خشوك
- حرامزاده را گويند . مثالش شمس فخرى گويد :
بيت
گر فلك نقص علم زاد « 8 » چه شد * از بلايه « 9 » چه زاد غير خشوك
بلايه پيشتر گذشت و لطيفى نيز گويد :
بيت
هر كه بد اصل يا خشوك بود * فتنه زايد چو با ملوك بود
و خشتوك نيز گويند . [ باضافهء تاى قرشت .
به وزن مفلوك ] چنان كه شاعر گويد :
بيت
از بزرگى كه هستى اى خشتوك * چاكرت بر كتف نهد دفنوك
و معنى دفنوك بعد از اين مىآيد .
خناك
خناك
- خناق باشد يعنى گرفتگى گلو .
مثالش استاد رودكى گويد :
با دو سه بوسه رها كن اين دل از درد خناك « 10 » * تا به من احسانت باشد احسن اللّه جزاك
( 1 ) كلمه از « ب » است . ( 2 ) « الف » : بد گردن ؛ « ب » : بدور گردن . ( 3 ) « س » « الف » : چشم بد . ( 4 ) « الف » : فرمايد . ( 5 ) « س » « الف » : نبندند ؛ « ب » : ببندند . ( متن از « ن » است ) . ( 6 ) از اينجا تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد . ( 7 ) « س » : خرسوك ؟ . ( 8 ) در معيار جمالى : داد ؛ نسخه : داد نقص داد . ( 9 ) « ب » زير سطر افزوده : فحاشى و نابكار . ( 10 ) « س » « الف » : خناق . ( 21 ) در برهان با تشديد ثانى مصغر خرم گويد . ( 22 ) در برهان معنى پوست ختنه‌گاه مردان نيز دارد .