فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤١٠

چانه

دوك كه ريسمان در آن افتد در وقت رشتن ، چوژهء دوك گويند . مثال معنى اول را فردوس [ زرين مطربه گويد ] « 1 » :

بيت

شاها ز تو غورى بلباسات بجست * مانندهء چوژه از كف خات بجست

از اسب پياده گشت و رخ پنهان كرد * پيلان به تو شاه داد و ز مات بجست

چفده

چفده

- [ به فاء ] به وزن و معنى چفتهء مرقوم اما بمعنى دوم « 21 » .

چوبينه

چوبينه

- [ بضم جيم و كسر باء و فتح نون ] مرغى باشد صحرائى كه بمرغ خانه ماند و به عربى كروان خوانند [ بفتح كاف و راى مهمله و بعد از راء واو ] و در فرهنگ نام مرغيست كه كاروانك نيز گويند . و نيز لقب بهرام چوبين باشد . مثال اين معنى شيخ نظامى گويد :

بيت

چو چوب دولت ما شد بر آور * مه چوبينه شد چوبين بخاور « 2 »

و نيز بمعنى آنچه از چوب سازند آيد « 22 » چنان كه شيخ فيضى فرمايد :

بيت

وه چكنم با قلم ره گراى * باديهء « 3 » آتش و چوبينه پاى

چيره

چيره

- يعنى غالب و مستولى . « 23 » مثالش امير خسرو فرمايد :

بيت

چيره شديم ما بگنه « 4 » برز عشق آنك « 5 » * صدره بغمزه توبهء ما را تباه كرد

چنه

چنه

- [ بكسر ] چينه باشد . « 24 » مثالش شاعر گويد :

بيت

طوطيان چمن بجاى چنه * لعل و مرچان گرفته در منقار

و شاه ناصر خسرو نيز گويد :

بيت

مرغ چو بر دام و بر چنه نظر افكند * بخت بد آنگه بخاردش رگ بسمل

چغنه

چغنه

- [ بغين معجمه به وزن شحنه ] نام سازيست در فرهنگ و به اين بيت امير خسرو تمسك نموده :

بيت « 6 »

بيا مطرب آن چغنه كز يك فغان * كشد زاهدان را بدير مغان

و [ بضم جيم ] بمعنى گنجشك آورده . پوربهاى جامى گويد :

بيت

شوم چون بوم و گرسنه چون زاغ * خرد چون چغنه سست چون كوتر

چانه

چانه

- [ بفتح نون ] آن خمير كه گرد « 6 » كرده

( 1 ) « س » « الف » : فردوسى . ( 2 ) « س » : مخاور . ( 3 ) « س » : باديدهء . ( 4 ) « س » : بگينه . ( 5 ) « س » « ن » : آنكه . ( 6 ) كلمه در « س » نيست . ( 21 ) يعنى بمعنى خميده . ( 22 ) در برهان معنى روپاك سرخ دارد و اين معنى را ندارد . ( 23 ) در برهان معنى شجاع و دلاور و بهندى دستارى كه بر سر پيچند نيز دارد . ( 24 ) در برهان بفتح اول مخفف چانه نيز دانسته شده است .