فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٨٦
چكوك و چكاوك
اما « 1 » درين مثال اندك تأملى مىرود و بمعنى صداى زدن شمشير و تبر زين و مانند آن چنان كه « 2 » فردوسى گويد :
شعر
ز چاك تبر زين و جر كمان * زمين گشت گردان‌تر از آسمان *
و « 3 » بمعنى دريچه كه بر درهاى بزرگ چون دروازهء شهر و امثال آن كنند آمده « 21 » .
چكچك
چكچك
- [ بفتح جيمين ] سخن « 4 » كه در افواه افتد . مثالش سنائى گويد :
بيت
چكچكى اوفتاده « 5 » در مسجد * نزپى هزل و ضحكه « 6 » از پى جد
و [ بكسر جيمين ] صداى سوختن فتيلهء تر .
مثالش هم او « 22 » فرمايد :
بيت
كخ كخ اندر فقير از خرى است * چكچك اندر چراغ از ترى است
و [ بفتح جيمين ] آواز زدن شمشير و گرز و چوب و مشت كه از پى هم زنند . سوزنى گويد :
بيت
به آب در فكنم ملح از ان به كف چك چك * چو كف كف آبله خيزانم از قفاى مليح
و در فرهنگ بمعنى صداى چگيدن آب و صداى بر هم زدن دندان از سرما نيز آمده .
چكاچاك
چكاچاك
- آواز زخم تيغ از پى زخم .
مثالش شهنامه « 7 » :
بيت
چكاچاك خنجر بگردون رسيد * ز هندوستان خون به جيحون رسيد
و
چكچاك
چكچاك
- نيز گويند . مثالش هم او گويد « 23 » :
بيت
ز چكچاك تيغ وز شپشاب تير * برآورد از جان دشمن نفير
چكاچك نيز گويند « 24 » .
چالاك
چالاك
- جلد و چابك . مثالش « 8 » عنصرى گويد :
شعر
گفت كاين مردمان بىباكند * همه همواره دزد « 9 » و چالاكند
اما حسين فائى بمعنى جاى بلند و دزد و خونى آورده « 25 » .
چكوك و چكاوك
چكوك و چكاوك
- مرغيست مثل گنجشك و تاجدار باشد و بتازى قبره « 26 » و ابو المليح خوانند و باصبهانى هوژه خوانند و شمس فخرى فرمايد مثال اول را :
شعر
آنكه شهباز همتش گه صيد * كركس چرخ بشكرد « 10 » چوچكوك
( 1 ) از اينجا تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد . ( 2 ) چهار كلمهء اخير در حاشيهء الف است غير از خط حاشيه ، و بخطى شبيه خط متن . ( 3 ) از اينجا تا پايان مطلب از « ب » است . ( 4 ) « ب » : سخنى . ( 5 ) « س » : افتاده . ( 6 ) « ب » : ضحك . ( 7 ) « ن » : شهنامه فرمايد . ( 8 ) كلمه از « ن » است . ( 9 ) « س » : درد . ( 10 ) « س » « الف » : بشكند : ( متن از « ب » و « ن » است ) . ( 21 ) در برهان بمعنى تراك و سفيدهء صبح و آماده و مهيا نيز هست . ( 22 ) يعنى : سنائى . ( 23 ) يعنى : فردوسى در شهنامه . ( 24 ) رجوع به چكچك شود . ( 25 ) ظاهرا شعر متن عنصرى شاهد اين معنى است و شعر ذيل عنصرى شاهد معنى اول : اى مير نوازنده و بخشنده و چالاك * اى نام تو بنهاده قدم بر سر افلاك ( 26 ) صحيح كلمه « فنزه » است .