فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٨٥
چاك
و « 1 » در فرهنگ بمعنى سخن نيز آورده و به اين بيت سوزنى متمسك شده كه :
بيت
آيد صواب هر چه تو گوئى و خصم را * يار او زهره نى كه كند هيچ‌گونه چك
و بمعنى زنخدان و فك اسفل نيز آمده و بمعنى آن چوبى چند كه بر هم بندند سه شاخه و چهار شاخه و بيشتر ، و غلهء كوفته را به آن بباد دهند و چچ نيز گويند آورده و شاهد اين دو معنى اين دو بيت فرالاوى آورده :
شعر
تا بكى بوسه بر چك جلبى * بشمرى همچو تنكهء صراف
يا « 2 » بغربيله همچو برزگرى * دانه از كه بچك بسازى صاف *
چابك
چابك
- بمعنى جلد و چست « 3 » باشد . مثالش شيخ سعدى گويد :
بيت
بچابكتر از خود مينداز تير * چو افتاد دامن بدندان بگير
« 1 » و بمعنى زود و بسرعت نيز به نظر رسيده چنان كه هم شيخ شيرازى فرمايد :
بيت
قبا بست و چابك نورديد دست * قبايش دريدند « 4 » و دستش شكست
و بمعنى تازيانه نيز آمده . مثال اين معنى امير خسرو گويد :
بيت
خشم ستيزنده را چابك تأديب زن * ظلم شتابنده را لنگر فرويش « 5 » نه *
و بمعنى اول چابوك نيز گويند . فرويش ، بمعنى فرو گذاشت و عطلت باشد در امور . مثال چابوك حكيم اسدى گويد :
بيت
چو چابوك دستى است بازى سكال * كه در پرده داند نمودن خيال
چوبك
چوبك
- مصغر چوب ، و نيز آن چوب خرد كه پاسبانان بر طبل زنند تا مانع خواب ايشان شود . مثالش شاه طاهر گويد :
بيت
عنقريبست كه چوبك زن ايام خزان * مىزند بر در دروازهء گلشن چوبك
چاك
چاك
- يعنى شكاف . مثالش مولانا اميدى گويد :
شعر
خوش آنكه چاك گريبان ز ناز باز كنى * نظر بر آن تن نازك كنى و ناز كنى
و بمعنى شكافته نيز آمده چنان كه شيخ سعدى گويد :
بيت
اى بر تو قباى حسن « 6 » چالاك * صد پيراهن از جدائيت چاك
و بمعنى قباله نيز آمده « 7 » در فرهنگ . و به اين بيت حكيم متمسك شده :
بيت
گرچه ستد زمانه چك چاكرى ز ما * آتش نخست در شكن چاك و چك زنيم
( 1 ) از اينجا تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد . ( 2 ) اصل : تا . ( متن تصحيح قياسيست ) . ( 3 ) كلمه از « ب » است . ( 4 ) « س » : در نكرديد . ( 5 ) « الف » : فرديش . ( 6 ) « الف » « س » : حسن و ( متن از « ب » است ) . ( 7 ) « س » : آمده و .