فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٥
اوزگند
و در تحفه بمعنى پژمرده شدن ميوه نيز آمده « 1 » و انجخ نيز آمده [ بحذف واو ] . و در فرهنگ بمعنى آب دهان نيز آورده .
آزخ
آزخ
- [ به زاى معجمه به وزن آوخ ] يعنى جوشيدگى كه بر روى و اندام پديد آيد و آن را زخ نيز گويند [ بحذف الف ] و به عربى ثولول خوانند . مثالش شمس فخرى گويد :
شعر
هر آن بصر كه به خاك درت نشد روشن * بجاى مقله نهد اندرو « 2 » فلك آزخ
و در فرهنگ بزاى فارسى آورده « 21 » . [ بقصر ] نيز آمده « 22 » چنان كه عميد لومكى گويد :
شعر
زحل در هشتمش چون چشم رخ كرد ( ؟ ) * زاشك [ و ] خون رخ ما پر ازخ كرد
اشكوخ
اشكوخ
- [ به وزن انجوخ ] خزيدن و لغزيدن باشد . گويند اشكوخيد « 23 » . و شكوخ [ بحذف همزه ] نيز آمده .
آژيخ
آژيخ
- [ به زاى فارسى به وزن تاريخ ] آبى كه در كنج چشم جمع شود و خشك گردد و آن را پيخ نيز گويند و به عربى رمص گويند .
مثالش طيان گويد :
شعر
شده كه دماغ از بخار دهان * رخش زير آژيخ چشمش نهان « 3 »
آوخ
آوخ
- آه باشد . مثالش شيخ سعدى گويد :
شعر
ما كشتهء « 4 » نفسيم و بس آوخ كه برآيد * از ما بقيامت كه چرا نفس نكشتيم
[ باضافهء الف ] « 24 » نيز به نظر رسيده « 5 » .
آدخ
آدخ
- « 6 » [ بمد و فتح دال مهمله ] بمعنى نيكو باشد . مثالش ناصر خسرو گويد :
شعر
گر بشهرستان علم اندر بگيرى خانه‌يى * كار خود امروز و فردا آدخ و ميمون كنى
و [ بحذف الف ] « 25 » نيز آمده ، و مىآيد . و در فرهنگ بمعنى بلندى نيز آمده .
آخ
آخ
- « 6 » [ بمد الف ] كلمه‌ايست كه در وقت تحسين و آفرين گويند .
اخ اخ
اخ اخ
- « 6 » تحسين از پى تحسين كه به عربى بخ بخ گويند و گاه در مقام تأسف و تحسر نيز استعمال كنند . و بضم كلمه‌ايست كه در حين نهايت حظ گويند « 7 » .
مع الدال
مع الدال
ارد
ارد
- [ بكسر همزه ] بيست و پنجم ماه را گويند . مثالش شهنامه : « 8 »
شعر
همى رفت سوى سياوخش كرد * به ماه سپندار مذ « 9 » روز ارد
و سياوخش كرد محلى است كه سياوخش بنا كرده - و نام فرشته‌يى نيز باشد كه مصالح روز ارد به دو متعلقست . و در فرهنگ [ بفتح همزه ] بمعنى قهر و خشم باشد و [ بضم همزه ] بمعنى شبه و مانند آورده « 1 » - و در معجم البلدان [ بضم ] نام كوره‌يى از كوره‌هاى فارس باشد . و [ بفتح ] نام قريه‌يى از فوشنج نيز آورده .
اوزگند
اوزگند
- « 6 » [ به زاى معجمه به وزن گوسپند ] نام شهريست از تركستان . مثالش امير معزى فرمايد :
( 1 ) از اين پس تا پايان مطلب از « س » است . ( 2 ) بجز « الف 2 » : اندران . ( 3 ) « الف 2 » ( در حاشيه ) آورده : آژيخ و ازخ - هر دو تولول ( صحيح : ثؤلول ) را گويد و آن آبى باشد غليظ كه بر مژه خشك شده باشد و آن را بتازى رمص گويد و حالا پيخ مىگويند ، كسائى گويد : شعر از راستى ار چو چشم حورى دائم - بر بام دو چشم سخت باشد آژخ . ( 4 ) « س » . . ما بسته . ( 5 ) عبارت اخير از « س » است . ( 6 ) اين لغت از « س » است . ( 7 ) « الف 2 » در حاشيه آورده : اخ - حسرت و پشيمانى بود . مثالش شاعر گويد : كه يك اخ اخ [ بفتحتين ] به صد اخ اخ بضمتين نيرزد . ( 8 ) « ن » : شهنامه گويد ؛ « الف 2 » : بجاى اين مثال در حاشيه دارد از فردوسى : سر آمد كنون قصهء يزدگرد - بروز سپندار در روز ارد . ( 9 ) « الف 2 » « ط » : در . ( 21 ) - يعنى : آژخ . ( 22 ) - يعنى : ازخ . ( 23 ) ظاهرا عبارت ابتر است و جمله‌اى نظير : « يعنى لغزيد » افتاده دارد . رجوع به لغت اشكوخيد شود . ( 24 ) - يعنى : آواخ . ( 25 ) - يعنى : دخ :