فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣١٤
تنبول
تنبل
تنبل
- [ به نون و باء به وزن چنگل ] مكر و حيلت و جادوگرى باشد . مثالش شمس فخرى گويد :
بيت
دولت او عطاى يزدانست * نه بمكر و تسلس « 1 » و تنبل
احتسابش بدان رسيد كه برد * تلخى و سكر از طبيعت مل
و در نسخهء حسين وفائى [ بفتح باء ] نيز آمده « 21 » « 2 » و استاد كسايى نيز گويد :
بيت
اى آنكه بجز شعر و غزل هيچ نخوانى * هرگز نكنى سير دل از تنبل و ترفند
تويل
تويل
- [ به وزن طويل ] اصلع باشد يعنى كسى كه بر بالاى پيشانى مو نداشته باشد او را روخ‌چكاد « 3 » نيز گويند . مثالش استاد رودكى گويد :
بيت
پشت گوژ و سر تويل و روى بر كردار نيل * ساق چون سوهان و دندان بر مثال استره
و در بعضى نسخ پيشانى آمده « 22 » چنان كه شمس فخرى گويد :
بيت
اختران بر زمين ز سهم نهند * از پى بندگى شاه تويل
اما بيت رودكى مؤيد قول اولست « 4 »
تاول
تاول
- [ بفتح واو ] گاو جوان باشد . مثالش « 5 » شمس فخرى گويد :
شعر « 6 »
كرد تسخير انس و جن و پرى * بىعنا و نشستن منزل
گاه بخشش بسايلان بخشد * گلهء اسب و استر و تاول
و اورمزدى نيز گويد « 7 » :
بيت
چنان نبينى تاول نكرده گار هرگز * به چوب رام شود يوغ را نهد گردن
و [ بكسر واو ] آبله كه « 8 » بر اعضا پيدا شود بسبب سوختگى يا تردد .
تاپال
تاپال
- [ بباى فارسى به وزن پامال ] تنهء درخت .
كذا فى الادات الفضلا « 9 » و رخت و اسباب كه بسيار بر بالاى هم ريزند « 10 » نيز تاپال گويند « 23 » .
تال و مال
تال و مال
- همان تارومار يعنى متفرق و پريشان .
مثالش حكيم فردوسى گويد :
بيت
همه دشت تن بود بىدست و يال « 11 » * شد ازيى شبانى رمه تال و مال
تنبول
تنبول
- [ به وزن منقول ] برگى مقدار كف دست كه در هند بافوفل « 12 » و آهك خورند . مثالش شيخ آذرى گويد :
بيت
برگ « 13 » تنبول خاص هندستان * بوزه « 24 » آمد نصيب تركستان
و در فرهنگ بمعنى كباده نيز آمده و تنبوك [ بكاف ] نيز گويند ، و گذشت . و ديگر نام
( 1 ) « ب » : تسلل . و ظاهرا : تلبس يا تدلس . ( 2 ) از اينجا تا پايان مطلب از « ب » است . ( 3 ) « ب » : چكاد ؛ « س » « ن » : روح چكاد . ( متن تصحيح قياسيست ) . ( 4 ) اين جمله تنها در « ن » آمده است . ( 5 ) كلمه از « ب » و « ن » است . ( 6 ) كلمه از « ن » است . ( 7 ) اين جمله و شعر بعد آن از « ب » است . ( 8 ) « كه » در « س » نيست . ( 9 ) « س » : الادات . ( 10 ) « ب » : اسباب بسيار كه بالاى هم اندازند . ( 11 ) « ن » : تن بود و بىدست يال . ( 12 ) « س » : يا فوفل گويند . ( 13 ) « س » : بر . ( 21 ) در برهان بضم اول و سوم و بضم اول و فتح سوم هر دو صورت هست و بفتح اول و سوم بمعنى هيچ‌كاره و كاهل و مسخره . ( 22 ) در برهان بمعنى مترس و مترسك نيز هست . ( 23 ) در برهان معنى سرگين گاو نيز دارد . ( 24 ) بوزه ، نوعى شراب . تنهء درخت .