فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٧٠

پخشوده

بيت

ز آنكه ايشان چو كرم كز « 1 » نتنند * از ره حرص گرد خود پيله « 2 »

و در سامى فى الاسامى پيله « 2 » آن ابريشمى باشد كه كرم آن را بر گرد « 3 » خود بتند و اين اصحست .

مولانا كاتبى « 4 » فرمايد مؤيد اين معنى « 5 » :

بيت

وجود جاهل اگر در نخ و نسيج بود * چو « 6 » كرم مرده شمر كو درون پيله درست

و در نسخهء حليمى هر دو « 21 » بمعنى پلك چشم نيز باشد و در نسخهء ميرزا ابراهيم مسطورست كه پيله نوعى از گياه و زمين گشادهء خشك كه ميان دو آب باشد و چركى صلب كه از زخم رود و كرم ابريشم باشد و بياى تازى « 7 » « 22 » نيز آيد . و در فرهنگ پيله « 2 » بمعنى خريطه « 8 » نيز آمده . و اين بيت خاقانى را مؤيد آورده :

بيت

در همه پيلهء فلك پيله ور زمانه را * نيست ببخت خصم تو داروى درد مدبرى

و بمعنى هر گره عموما و گرهى كه در ميانهء دنبل بهم رسد خصوصا كه چون آن را بر آرند و دمل « 9 » نيك شود نيز آورده و بمعنى دارو نيز آورده و دارو فروش را لهذا پيله‌ور گويند و مثال اين معنى از بيت مرقوم خاقانى مستنبط مىشود « 23 » .

پلوايه

- [ بفتح با و يا ] همان پالوايهء مرقوم و در فرهنگ بلوايه [ بباى تازى ] آورده .

پغنه

- [ بفتح با و نون و سكون غين معجمه ] پايهء « 10 » نردبان باشد در نسخهء ميرزا . مثالش شهاب - الدين مهمره « 11 » فرمايد :

بيت

پغنهء بام دولتت باشد * اين چهار آخشيج و هفت افلاك

پانه

- [ به وزن خانه ] چوب تنك كه نجاران در شكاف چوب نهند در حين شكافتن . و نيز چوبكى كه كفشگران در پس قالب نهند . و نيز آن چوب كه در پس در نهند تاوا « 12 » نشود و بهر سه معنى فانه « 13 » نيز گويند و پهانه نيز گويند ، باضافهء هاء .

پيرايه

- آرايش و زيور باشد . مثالش « 3 » حكيم انورى گويد :

بيت « 14 »

بهتر از گوهر تو دست قضا * هيچ پيرايه بر زمانه نبست

پيرزه « 15 »

- [ بفتح با و ياى حطى و زاى هوز و سكون راى مهمله ] چيزى كه در ازار بند يا جامه گره بندند . كذا فى المؤيد .

پخشوده

- [ به خاء و شين معجمتين . به وزن فرموده ] پخچ و پهن گشته . مثالش شمس فخرى گويد :

بيت

بروز رزم چو بر باد پاى « 16 » گشت « 17 » سوار * بپاى اسب سر بدسكال پخشوده

پخچوده و پخشيده « 18 » و پخچيده نيز گويند . مثال سوم سراج الدين راجى گويد :

( 1 ) « ن » : قر ؛ « ب » : مهر . ( 2 ) « س » : بيله . ( 3 ) كلمه در « س » نيست از « ن » و « ب » است . ( 4 ) « ب » : كاهى . ( 5 ) « س » : در مؤيد . . . ( 6 ) « س » : جه ؛ « ب » : چه . ( 7 ) « س » : پياپى تارى . ( متن از « ب » و « ن » است ) . ( 8 ) « س » : خزيطه ( 9 ) « س » : دنبل . ( متن از « ب » است ) . ( 10 ) « س » : پاى . ( متن از « ن » و « ب » است ) . ( 11 ) « ن » : مهمز ؛ « س » : مهمر . ( متن از « ب » است ) . ( 12 ) « س » : در . ( 13 ) « س » : قانه . ( 14 ) كلمه از « ن » است . ( 15 ) « س » : بيرزه . ( 16 ) « س » : پاى باد . ( 17 ) « ن » : گشته . ( 18 ) « س » : بخشيده . ( 21 ) يعنى : پله و پيله . ( 22 ) يعنى . بيله . ( 23 ) در برهان بمعنى پيكان تير نيز هست .