فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢١٢

پاياب

پاشنا

- پاشنه باشد . مثالش امير خسرو گويد :

بيت

نيست مد بر اهل كشف « 1 » ار خود ندارد كفش از آنك « 2 » * هر شكاف پاشنايش دين و دولت را درست

پيلپا « 3 »

- پيالهء شراب باشد كه « 4 » سخت بزرگ بود در نسخهء ميرزا . و نيز يكى از اسلحهء زنگيان بود . مثال هر دو معنى شيخ نظامى « 5 » فرمايد :

بيت

چو در پيلپايى « 6 » قدح مىكنم * بيك پيلپا پيل را پى كنم

پيلوا « 7 »

- دارو فروش باشد در شرفنامه « 8 » .

پينووا « 9 »

- [ بكسر با و ضم نون ] آش كشك باشد چه پينو « 10 » كشك و وا آش را گويند .

پيچپا « 11 »

- يعنى خرچنگ . مثالش حكيم خاقانى گويد :

بيت

جوقى لئيم يك دو سه « 12 » كژ سير و گوژسار * چون پيچپاى « 13 » آبى و چون « 14 » چارپاى خاك

پرسا

- يعنى خبر گيرنده « 22 » .

پويا

- يعنى دونده « 23 » . مثالش لطيفى گويد :

بيت

عشوه كرد اهل عشق را پويا * بلبل از عشق گل شده گويا

پوشا

- [ بشين معجمه . به وزن گويا ] يعنى پوشنده . مثالش استاد لطيفى فرمايد :

بيت

دليلت « 15 » چو ابريست پوشاى حق * بسستيست همچون ابر كاكيا « 24 » .

مع الباء

پاياب

- بن حوض و دريا باشد كه به عربى قعر گويند . مثالش حكيم خاقانى گويد :

بيت

جاهل نرسد در سخن ژرف تو آرى * كف بر سر بحر آيد و پيرايه « 16 » بپاياب

و خفاف « 17 » نيز گويد :

بيت

گل كبود كه برتافت آفتاب بر آن * ز چشم و ديده نهان گشت در بن « 18 » پاياب

و در فرهنگ بمعنى آبى آورده كه پاى به بن او رسد و به اين بيت حكيم سنائى متمسك شده :

بيت

اى ز جودت سراب بحر محيط * دل راد تو بحر بىپاياب

و بخاطر اين ضعيف مىرسد كه درين بيت نيز بمعنى قعرست و اينكه مىگويند كه اين آب پاياب دارد نيز « 19 » به اين معنى است كه قعر و ته دارد و چنان نيست كه از غايت عمق پاى بقعر آن نرسد و در كلام اكابر به اين « 20 » معنى نيز به نظر نرسيده و بمعنى طاقت و توانائى نيز آمده چنان كه « 21 » حكيم فردوسى گويد :

شعر

كه اين باره را نيست پاياب او * درنگى كند چرخ را تاب او

( 1 ) « ن » « ب » : از . ( 2 ) « س » : از آنكه . ( 3 ) « س » : بيلبا . ( 4 ) حرف « كه » از « ب » است . ( 5 ) « ب » : شيخ آذرى ؛ « س » ندارد . ( 6 ) « س » : بيلباى . ( 7 ) « س » : بيلوا . ( 8 ) شايد مصحف پيلور ( پيله‌ور ) باشد . ( حاشيهء برهان قاطع ) . ( 9 ) « س » : بينووا . ( 10 ) « س » : جه بينو . ( 11 ) « ن » « ب » : پنجپا ؛ « س » : بيجپا ( در برهان هر دو صورت هست ولى در جهانگيرى صورت متن نيست ) . ( 12 ) « س » : لنيم يك دو كژ . ( متن از « ن » و ديوان خاقانيست ) . ( 13 ) در ديوان و « ب » : پنجپا . ( 14 ) « س » : جون . ( 15 ) در باب الف ذيل لغت ابركاكيا : دليل تو . ( 16 ) در متن ديوان خاقانى : پيدانه . ( در حاشيه : دردانه ) . ( 17 ) « س » : حقاق . ( 18 ) « س » : ين . ( 19 ) « س » : و نيز . ( 20 ) « س » : نان . ( 21 ) « س » : جنانجه . ( 22 ) در برهان معنى پرسنده افزوده شده است . ( 23 ) در برهان معنى رونده افزوده شده است . ( 24 ) ابركاكيا ، تنيده و تار عنكبوت .