فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٠٦
بوزنه و بوزينه و بوزنينه
بيشه
بيشه
- جنگل باشد . و نيستان . و نيز نى باشد كه شبانان نوازند . مثالش شيخ نظامى فرمايد بمعنى اول :
شعر
در آمد تند شيرى بيشه پرورد * كه از دنبال مىزد بر هوا گرد
و حكيم خاقانى فرمايد بمعنى اخير :
بيت
با شعر من حديث معزى « 21 » فرو گذار * كاين ره سوى كمال رو دوان بسوى نقص
چون بيشهء ضمير من آوا بر آورد * روح معزى آنجا معزى « 1 » كند برقص
و هم او « 22 » فرمايد : « 1 » شعر
زان دل كه در و جاه بود نايد تسليم * زان نى كه از آن بيشه « 2 » كنى نايد جلاب
بنگره
بنگره
- [ بكاف فارسى به وزن حنجره « 3 » ] ذكرى كه براى خوابيدن اطفال خوانند . مثالش ناصر خسرو گويد :
بيت
تو خفته‌اى خوش اى پسر و چرخ روز و شب * همواره مىكنند ببالينت بنگره
و [ بكسر باء ] بمعنى دكجى « 23 » باشد كه زنان ريسند و فرموك نيز گويند . كذا فى الفرهنگ .
بادزنه
بادزنه
- يعنى بادزن كه بادبيز نيز گويند مثالش امير خسرو گويد :
بيت
بادزنه دست بدست همه * وز دم او باد بدست همه
برنده
برنده
- [ بفتح با و راء و دال مهملتين ] معروف « 24 » - و ديگر پروانهء چراغ را گويند .
كذا فى المؤيد .
بازيره
بازيره
- [ اول زاى معجمه و دوم راى مهمله . به وزن پاكيزه ] پاره‌يى « 4 » از شب باشد ، گويند بازيرهء نخستين و بازيرهء واپسين .
باغره
باغره
- [ به سكون غين معجمه و فتح راى مهمله ] آن زحمت كه از زحمت « 5 » ديگر تولد كند و باگره [ بكاف فارسى ] نيز گويند .
برباره
برباره
- [ بفتح باء و راء دوم ] حجرهء بالاى حجرهء ديگر باشد . برواره [ بواو ] نيز گويند .
مثالش حكيم سنائى فرمايد :
بيت
هست بروارهء او را ز مى « 6 » از بام فلك * همت شاه جهان ساكن بر بارهء دوست
برانه
برانه
- [ به وزن كرانه ] در نسخهء وفائى نام شهريست . مثالش حكيم عنصرى گويد :
بيت
سپه كشيد چه از تازى و چه از بلغار * چه از برانه چه از آبكند و از فاراب
بوزنه و بوزينه و بوزنينه
بوزنه و بوزينه و بوزنينه
- [ هر سه بضم با « 7 » و كسر زاء ] ميمون باشد . مثال اول طيان گويد :
بيت
مردم نه اى ، اى خر ، بچه ماند رويت * چون بوزنه‌اى كوبسگى « 8 » باز خمانيد « 25 »
مثال دوم مولوى معنوى فرمايد « 9 » :
شعر
بر خوان شيران يك شبى بوزينه‌اى همراه شد * استيزه رو گر نيستى او از كجا شيران كجا « 10 »
مثال سوم حكيم خاقانى فرمايد :
( 1 ) اين عبارت و شعر بعد آن تنها در « ب » آمده است . ( 2 ) در ديوان خاقانى : نيزه ( 3 ) « س » : حجره ؛ ب : محبره . ( در برهان به وزن مسخره ضبطست ) . ( 4 ) « س » : باره . ( 5 ) در « س » ، « كه از زحمت » افتاده است . ( 6 ) « س » : اورازرمى ؛ « ب » : او راهى . ( 7 ) « س » « هر سه بضم باء » ندارد ) . ( 8 ) « س » : كوپسكى . ( 9 ) « ب » : . . . مولوى فرمايد ؛ « س » : . . . مثنوى معنوى . ( متن از « ن » است ) . ( 10 ) « ب » : شيراز كجا ، او از كجا ؛ « ن » ؛ . . . شيران كجا . ( 21 ) معز ، يعنى بز . ( 22 ) يعنى : خاقانى . ( 23 ) دكچى ، فرموك ، ريسمان باشد رشته كه مانند بيضه دور دوك پيچيده باشد . ( برهان ) . ( 24 ) يعنى اسم فاعل از بردن ، حامل . ( 25 ) خمانيدن ، تقليد كردن حرف و حركت كسى را از روى طنز .