فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٨٧

بختو

بيت

نور و ظلمت ببويهء قدمت * خاك كويش چو عاشقان بويان

و شيخ آذرى بمعنى مطيب و صاحب بو آورده كه بويا نيز گويند و گفته :

بيت

عنبر اشهب ارچه « 1 » بويانست * بوى مردان طلب كه بوى آنست

باستان

- قديمى باشد . مثالش امير معزى گويد :

بيت

عقل نپسندد كه من نوشيروان گويم ترا * گر چه « 1 » كس چون او نبود از خسروان باستان

و در فرهنگ بمعنى تاريخ نيز آورده .

بارگين « 21 »

- [ به سكون راى مهمله و كسر كاف فارسى ] آبگيرى بود كه اندرون شهروده باشد . و نيز گوى كه آب باران و حمام و امثال آن در آن جمع شود . مثالش « 2 » حكيم خاقانى فرمايد :

بيت

خويشتن همجنس « 3 » خاقانى شمارند از سخن * بارگين را ابر نيسانى شمارند از سخا

و ازين بيت حكيم فرخى خندق نيز ظاهر مىشود :

شعر

بسى شهر « 4 » هايى كه بر گرد هر يك * ربض بر كه بد بارگين چرخ اخضر

بلاساغون

- [ به لام و سين مهمله و غين معجمه ] شهريست عظيم و راى سيحون قريب به شهر كاشغر . مثالش « 5 » استاد معزى گويد :

شعر

روميان يكسر گريزند از خطر سوى خطا * قيصر از بيم بلا سوى بلا ساغون شود

باليدن

- يعنى نمو كردن و افزودن . مثالش ناصر بجهء « 6 » گويد :

شعر

ز باليدن قد آن دلربا * به گل سرو آزاد را مانده پا

بنگشتن

- [ بنون و كاف فارسى و شين معجمه و تاء . به وزن پر كردن ] بمعنى فرو بردن باشد . [ و بضم « 7 » گاف ] نيز خوانند . كذا فى الادات و در فرهنگ نيز [ بضم كاف ] آمده و بمعنى ناخائيده فرو بردن باشد .

بريچن

- [ به راء مهمله . به وزن كشيدن ] تنورى باشد كه آن را فرن « 8 » نيز گويند « 22 » .

بريزن نيز آمده .

بازافكن

- پارچه كه بر جامه دوزند و به عربى رقعه گويند . حكيم خاقانى گويد :

شعر

آن فراويزى و اين بازافكنى خواهد ز من * من ز جيب آسمان يك شانه‌دان آورده‌ام

بادان

- مخفف آبادان باشد .

مع الواو

بختو

- [ به خاء معجمه و تاى قرشت . به وزن بدخو ] رعد باشد . مثالش شمس فخرى گويد :

شعر

زرشك كلك تو ناله كند ابر * كه خلقش نام كردستند بختو

و در يكى از نسخ بخنو به نون به نظر رسيده به وزن شبرو و به اين بيت رودكى متمسك شده :

شعر

چون ببانگ آيد از هوا بخنو * مى خور و بانگ چنگ « 9 » و رود شنو

( 1 ) « س » : جه . ( 2 ) « س » : مثالس . ( 3 ) در ديوان خاقانى ، نسخه بدل : همنام و يك نام . ( 4 ) « س » : سهر . ( 5 ) « س » : مثالس ؛ « ب » كلمه را ندارد . ( 6 ) « س » : سجهء . ( 7 ) « س » : بضم . ( 8 ) « س » : فزن ( متن از « ن » و « ب » است ) . ( 9 ) « س » : جنگ ؛ « ب » : خنك . ( 21 ) اين لغت با باء فارسى يعنى پارگين هم آمده است . ( 22 ) فرن ، تابهء سفالين كه در وى نان پزند . ( منتهى الارب ) .