فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٧٨

بخسيدن و بخساندن

برزين « 1 »

- [ بضم باء ] نام يكى از ائمهء دين ابراهيم زردشت كه آتشكده ساخت و آن را بنام او خواند « 21 » . مثالش لامعى جرجانى گويد :

بيت

مير الامرا سيد سادات فرامرز * بر شاهان مهتر چو بر آذرها برزين « 2 »

بسيچان « 1 »

- [ بجيم فارسى به وزن خطيبان ] يعنى ساز كاركنان . مثالش فردوسى گويد :

بيت

ز شرم گنه پاى پيچان شدند * سبك بر نهانه بسيچان شدند .

برازوان

- [ به راى مهمله و زاى معجمه و واو . به وزن چراغدان « 3 » ] آهن پارهء كه با دنبالهء كارد و شمشير در دسته كنند تا آن را سخت نگه دارد . و برازبان نيز گويند .

باميان

- [ بكسر ميم و بعد از ميم ياى حطى ] الكه‌ايست در كوهستان ميان هرى و بلخ كه ميان آن و بلخ ده منزلست و بر يكى از كوههاى باميان صورت دو بت كنده بودند يكى را خنگ بت و ديگرى را سرخ بت مىگفتند .

مثالش سيف اسفرنگى فرمايد :

بيت

مردم نادان اگر حاكم داناستى * شحنهء يونان بدى خنگ بت باميان

و سرخ بد و خنگ بد نيز گويند ، كه بجاى تاء دال باشد .

بومهن و بومهين

- [ اول « 22 » بضم باء و فتح ميم و هاء و دوم « 23 » بكسر هاء و سكون ياى حطى ] در نسخهء وفائى هر دو بمعنى زمين لرزه و زلزله باشد و در تحفه همين بومهين به اين معنى آمده . مثالش استاد بهرامى گويد :

بيت

زمين از بومهن از پاى تا سر * چنان لرزان « 4 » كه عاصى روز محشر

و حكيم اسدى نيز « 5 » گويد :

بيت

بر آمد يكى بومهن نيمشب * تو گفتى زمين دارد از لرزه تب

بون

- [ به وزن خون ] بمعنى بن باشد . مثالش استاد دقيقى گويد :

بيت

موج كريمى ( ؟ ) بر آمد از لب دريا * ريگ همه لاله گشت از سر تا بون

و بمعنى رودهء گوسفند كه سرگين در آن باشد و بچه‌دان « 6 » نيز آمده .

بادبان

- خيمهء كشتى و سر آستين و گريبان مثال معنى اول حكيم خاقانى گويد :

شعر

كشتى زر هم كنون آمد پديد * كاينك اينك بادبان بر كرد صبح

و مثال « 7 » معنى اخير حكيم ازرقى گويد در تعريف مى :

بيت

زابگينه عكس آن چون نور بر دست افكند * دست بيرون كرد پندارى كليم از بادبان

بادويزن و بادبيزن

- هر دو بمعنى « 8 » بادزن باشد . مثالش « 9 » مسعود سعد گويد در تعريف پيل « 10 » :

شعر

راست گوئى كه باد رفتارش * خاستست از دو بادويزن گوش « 11 »

بخسيدن و بخساندن

- [ هر دو بخاى معجمه و سين مهمله ] اول « 22 » ، به وزن ترسيدن

( 1 ) اين لغت و شرح آن تنها در « ب » هست . ( 2 ) در اصل . . . مهتر چه بر آذر برزين . ( متن از ديوان لامعى است . ) . ( 3 ) « س » : جراغدان . ( 4 ) « س » « ب » : ترسان . ( متن از « ن » است ) . ( 5 ) كلمهء نيز در « س » نيست . ( 6 ) « س » : بجه . ( 7 ) « س » : مثال . ( 8 ) « س » : معنى . ( 9 ) « س » : مثالس . ( 10 ) « در تعريف پيل » را « س » ندارد . ( 11 ) « س » : تن . ( 21 ) مراد آذر برزين مهر ، يكى از سه آتشكدهء مهم عهد ساسانى كه در ريوند خراسان بوده است زردشت و ابراهيم را نيز در ادبيات اسلامى خلط كرده‌اند . ( 22 ) يعنى كلمهء اول . ( 23 ) يعنى كلمهء دوم .