فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٥٥
بندروغ « 23 »
و بضم با موى گردن و يال اسب را گويند .
مثالش حكيم اسدى فرمايد :
شعر
بجاى نعل ، نومه بسته بر پاى * بجاى در ، پروين بسته بر بش « 1 »
و [ بفتح باء ] به اين معنى نيز به نظر رسيده پوربهاى جامى « 2 » نيز گويد :
بيت
كفلهاش گرد و بش و دم دراز * برويال فربى و لاغر ميان
و در فرهنگ [ بفتح ] بمعنى هر بند و بند آهن كه بر صندوقها و تختها به جهت محكمى زنند خصوصا آورده . مثالش بمعنى اول اين بيت فردوسى آورده كه :
شعر
چرا گفت نگرفتمش زير كش * همى بر كمر ساختم پنجه « 3 » بش
بنوماش
بنوماش
- [ بنون ] بمعنى ماش باشد در نسخهء ميرزا . مثالش احمد اطعمه گويد :
شعر
گذشت آنكه بنوماش ساده آوردى * صباح خادم و شبگاه شربت بيشين « 4 »
بوش
بوش
- [ بفتح با ] كرو فر را گويند .
مثالش امير خسرو گويد :
بيت
خسروا معذورشان مىدار كزبوش و دروغ * خانهاشان بسكه « 5 » پر شد مردمى را جا نماند
بالش
بالش
- معروف « 21 » و بمعنى نمو و افزايش نيز آمده . مثالش امير خسرو گويد :
شعر
دگر گفت از خورشها تن چو سيرست « 6 » * در آن بالش ز بالا ياز زيرست
و بهر دو معنى حكيم سنائى نيز گويد :
شعر
تا كه بنشست خواجه در بالش * بالش آمد ز ناز در بالش
بوش
بوش
- [ بضم باء و كسر واو ] يعنى هستى و بودن كه به عربى كون [ بالفتح ] گويند و در فرهنگ بمعنى تقدير آمده . مثالش حكيم فردوسى فرمايد :
بيت
هر آن چيز كو ساخت اندر بوش * بر آنست چرخ روان را روش
و بودش نيز گويند . چنان كه « 7 » ناصر خسرو فرمايد :
شعر
بيرونت برند از در مرگ * چون از در بودش اندر آبى
مع الغين
مع الغين
بالغ « 8 »
بالغ « 8 »
- [ بضم لام ] در نسخهء وفائى شاخ گاو خالى كرده باشد [ كه ] بدان شراب خورند .
مثالش استاد عماره گويد :
بيت
با چنگ سغد يا نه و با بالغ شراب * آمد بخوان چاكر « 9 » خود خواجه با صواب
و در نسخهء ميرزا مسطورست كه بالغ [ بفتح لام ] نام ولايتى است شمالى و [ بكسر لام ] پيمانه بود كه از چوب يا شاخ سازند و بدان شراب و غيره خورند و در مؤيد الفضلاء بباى فارسى و فتح لام « 22 » آمده .
بندروغ « 23 »
بندروغ « 23 »
- [ بنون و دال و راى مهملتين به وزن سندروس ] چوبها باشد كه به راه آب
( 1 ) « س » : برپش ؛ « ن » : بريش . ( 2 ) « س » : پوبهاى . ( 3 ) « س » : بنجه . ( 4 ) « س » : بنشين ؛ « ن » : بلشين . ( 5 ) « س » : كه . ( 6 ) « ن » : خورشها چو سير است ؛ « س » : . . . چو ببرست . ( متن از « ب » است ) . ( 7 ) « ب » « ش » : چنانچه ؛ « ن » : مثالش . ( 8 ) « س » : بالغ . ( 9 ) « س » : جاكر . ( 21 ) يعنى : بالشت و متكاى مربع شكل . ( 22 ) يعنى : پالغ . ( 23 ) اين كلمه مركب است از « بند » و « ورغ » رجوع به حاشيهء شاهد رودكى در صفحهء بعد شود .