فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٣٣

بدروذ

داشت و آدمىخوار بود . مثالش حكيم فردوسى گويد :

شعر

دزى بود و از مردم آباد بود * كجا نام آن شهر بيداد بود

بسذ

بسذ

- [ بضم با « 1 » و فتح سين مهملهء مشدده ] و بسذ [ بتخفيف سين ] مرجان باشد و آن را كامه نيز خوانند و منبت آن قعر درياست رسنى افكنند و بر كشند چون باد بر آن وزد و آفتاب بر آن تابد سرخ گردد ، كذا فى عجايب البلدان مثالش . حكيم انورى گويد :

بيت

فرو گسست بعناب عنبرين سنبل * فرو شكست بخوشاب بسدين شكر

بيرزذ

بيرزذ

- [ بباى حطى و راى مهمله و معجمه .

به وزن پير زن ] براده‌اى باشد كه رويگران از سونش سوهان جمع كنند و بر ورمها مالند . و بمعنى دارويى كه بردميدگيها مالند تا به شود و مگس بر آن نشيند « 2 » و رويگران براى وصل به كار برند نيز به نظر رسيده و در فرهنگ بمعنى صمغى مانند مصطكى آورده كه بغايت تيز بو باشد و اين بيت مسعود [ سعد ] شاهد آورده :

شعر

همچو مازو زفتشان لفچ و سيه چون بيرزد * چون هليله زردشان روى و ترش چون انبله

بركنذ

بركنذ

- يعنى « 3 » يرافروزد و روشن كند .

و بمعنى حفظ كند نيز آمده . مثال معنى اول خواجه حافظ گويد :

بيت

درونها تيره شد باشد كه از غيب * چراغى بر كند خلوت نشينى

مثال معنى دوم هم او گويد « 21 » :

شعر

صبحدم از عرش مىآمد خروشى عقل گفت * قدسيان گويا « 4 » كه شعر حافظ از بر مىكنند

بغداذ

بغداذ

- نام شهرى مشهور . و نام خطى از خطوط جام جم . مثالش « 5 » حكيم خاقانى فرمايد :

بيت

دجله دجله تا خط بغداذ جام * مىدهيد و از كسان ياد آوريد

باذ

باذ

- معروف و ديگر « 6 » روز بيست و دوم از ماه باشد . مثالش استاد رافعى گويد :

شعر

هميشه تا بود از پيش رشن مهر و سروش « 22 » * چنان كه از پس بهرام رام باشد و باد « 23 »

معنى اين بيت در باى مع الميم براى لغت بهرام مذكور خواهد شد ، و بمعنى آه نيز آيد .

چنان كه « 7 » سنائى گويد :

بيت

بر ره كربلا باستادى * بركشيدى ز درد دل بادى

و نيز كنايه از كبر و نخوت باشد . چنان كه مولوى معنوى گويد :

بيت

هفت اختر بىآب را كز خاكيان خون مىخورند * هم آب بر آتش زنم هم باذهاشان « 8 » بشكنم

و نام فرشته‌اى نيز باشد كه امور روز باد به او متعلقست .

بدروذ

بدروذ

- [ بكسر باء و ضم راى مهمله ] بمعنى وداع باشد . مثالش خواجه حافظ فرمايد :

شعر

ماه كنعانى من مسند مصر آن تو شد * وقت آنست كه بدروذ كنى زندان را

( 1 ) « س » « الف » : فا . ( 2 ) « س » : بنشيند . ( 3 ) « س » : بمعنى . ( 4 ) در ديوان حافظ چاپ مرحوم قزوينى : گوئى . ( 5 ) اين كلمه از « ن » « ب » است . ( 6 ) « س » « الف » : ديگر . ( 7 ) « الف » « ب » : چنانچه . ( 8 ) « ب » : پادشاهان ؛ « س » : بادشاهان را . ( 21 ) يعنى : حافظ . ( 22 ) مهر نام روز شانزدهم و سروش نام روز هفدهم و رشن نام روز هجدهم است از هر ماه . ( 23 ) بهرام نام روز بيستم و رام نام روز بيست و يكم و باد نام روز بيست و دوم است از هر ماه .