مصباح الأرواح ( فارسى ) — الصفحة ٥٧

نسخه‌شناسى آثار پيرجمال

1370 به شماره 13060 ثبت است .

16 . نسخه كتابخانه نصيرى .

مجموعهء هفت مثنوى تعليمى ، عارفانه و عاشقانه پيرجمال اردستانى به نام بيان حقايق احوال مصطفى ( ص ) كه تقديم مىگردد عبارت است از : مصباح الارواح ، احكام المحبّين ، نهاية الحكمة ، بداية المحبة ، هداية المعرفة ، فتح الابواب ، شرح الواصلين .

پيرجمال در خلق اين مجموعه از هفت شهر عشق عطار در منطق الطير الهام گرفته است . در اين آثار زندگى پيامبر اسلام با ظرافت خاص به زبان شعر و نثر آمده است و دومين مثنوى تعليمى بعد از مثنوى مولوى را فراهم ساخته است و هدف خود را در ابيات زير مشخص كرده ، مىگويد :

جان عشق است و منطق طير است * شرح عاشق سرور هر پير است

شربت خوشگوار عطّار است * ياد ياران دمار اغيار است

غلبات شهنشه روم است * فرسيان را صريح معلوم است

آفتاب جهان جان على است * ماهتاب است و آب‌وتاب جلى است

لؤلؤ قعر بحر مصطفوى است * باده كهنه است و جام نويست

مرتضى ساقى و جمالى جام * مرتضى باده و كمالى كام

در اين مجموعه شعر و نثر به هم آميخته است و نوعى ادبيات تمثيلى ارائه مىگردد كه زندگى پيامبر اسلام بر بستر اعتقادى تشيع متبلور مىگردد و شاعر توانسته است عقيدهء مشترك نهضت‌هاى مردمى قرن هشتم و نهم را در آثار خويش بازگو كند .

مثنوى مصباح الارواح نخستين مثنوى اين مجموعه است كه با آيه « اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . . » آغاز مىشود .

احكام المحبّين مثنوى با آيهء « لا اللّه الا اللّه ، هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ * عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ » * آغاز مىگردد . تحوّلات روحى شاعر بحث آغازين است سپس به خطبه‌هاى عقد حضرت محمّد ( ص ) و خديجه ( ع ) مىپردازد .

نهايت الحكمة با آيهء « إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ » آغاز مىشود . نبوّت و ولايت خميرمايهء اين مثنوى است . وقايع سال چهارم و پنجم نبوّت داستان معراج و سلطهء روميان را بر شهر برار مطرح مىكند و به تعليمات عرفانى