دارونامه طوبا ( گزيده داروهاى مجرب پزشكى ايرانى ) ( فارسى ) — الصفحة ٠.٢١
6 . قانون تركيب ادويه
به داروهاى مركّب را روشن سازيم ، زيرا عده‌اى مىپرسند : چه نيازى به ساخت داروهاى مركب وجود دارد ، وقتى مىتوان با داروهاى مفرد به درمان بيماران پرداخت ؟ حكيم عقيلى در پاسخ اين سوال مىنويسد :
اوّلًا ، ببايد دانست كه چون يافته نمىشود دواى مفردى كه به تنهايى مقابلت و مقاومت تواند نمود به هر مرض - يعنى در كيفيت و خاصيت خود متكافى باشد دفع و رفع آن را در اكثر امر ، خصوص در امراض مركّبه و متضادّه - پس طبيب ناچار است از تركيب . و بالاجمال بدان كه علت تركيب دارو و كثرت اجزاء در داروهاى مركب
* يا به جهت تقويت دواست ؛
* يا به جهت حفظ قوّت آن ؛
* يا به جهت دفع اذيت و نكايت آن ؛
* يا به جهت بدرقه شدن و نفوذ فرمودن آن ؛
* يا به جهت رفع كراهيت و بشاعت طعم و رايحهء آن ؛
* يا امثال اين‌ها از اعراض و اغراض و فوايد ؛
* و يا كثرت امراض .
پس هر چند اين امور زياده شود ، اجزاى تركيب زياده خواهد شد .
سپس ، حكيم عقيلى در تشريح اين مطلب نكات فراوانى را همراه با مثال ذكر مىكند كه بسيار كليدى و راهگشاست . ايشان مىنويسد :
تفصيل مطلب آنكه علّت كلّى و غرض اصلى از تركيب ادويهْ عدم وجدان دواى مفرد متكافى است دفع و رفع مرض مطلوب را ، به دو جهت :
* اوّل آنكه در آن كيفيتى و وصفى قوى و غالب و زائد باشد از مقدار مطلوب ؛ و يا آنكه ضعيف و ناقص بود ؛ و يا مضادت و منافاتى به بعض از اعضاء و قوا و ارواح و يا به بعض امراض داشته باشد .
* دوم آنكه مرض و علّتْ مركب باشد از چند مرض و آن دوا به تنهايى مقابله و دفع آن‌ها نتواند كرد . پس در اين صور ، ناچار است از تركيب .
امّا اوّل
يعنى از علل احتياج به تركيب ، وجود دواى مفردى است كه در آن كيفيتى و وصفى قوى و غالب و زائد باشد . و آن شش قسم است :
* اوّل از آن‌ها آنكه قوّت و كيفيت آن غالب بر قوّت و كيفيت مرض باشد و يا ضعيف و ناقص از آن .
*