سفرنامه هاي ونيزيان در ايران ( فارسى ) — الصفحة ٣٨٦

[ فصل سه ] 3

به سوى حصن كيف « 1 » و جزيره « 2 » جارى است و در بغداد به رود فرات مىپيوندد و سپس اين هر دو به خليج فارس مىريزد .

فرمانرواى اين شهر و همهء ولايت دياربكر استاجلو محمد « 3 » است و چون با شاه نسبت دارد به اين مقام رسيده است زيرا شوهر خواهر شاه و بيش از همه فدايى اوست . چنان كه پيش از اين گفته‌ام اين ولايت شش شهر بزرگ و پنج دژ وسيع دارد . از اين شش شهر در سابق سه شهر آن يعنى قره‌آمد « 4 » ، دومى اورفه و سومى خرپرت « 5 » زير فرمان علاء الدوله بود كه بر آنها استيلا يافته بود . هنگامى كه يعقوب سلطان از دنيا رفت اين شهرها را علاء الدوله گرفت ، اگرچه اين كار برايش گران تمام شد ؛ زيرا هنگامى كه شيخ اسماعيل حكومت شهرستان زيباى دياربكر را به استاجلو محمد بيگ واگذار كرد به وى فرمان داد كه به هر نحوى است اورفه و خرپرت را تصرف كند . او مانند چاكرى وفادار آمادهء اجراى امر شاه شد . پس اورفه را تسخير كرد و مردم آن ديار را از دم شمشير گذراند ، اما به گرفتن قره‌آمد كامياب نشد ، زيرا بر گرد آن بارو كشيده بودند . استاجلو محمد به گشودن خرپرت نيز كامروا نشد و چون اين بديد اورفه را ترك گفت و به ماردين « 6 » رفت و آنجا را بىخونريزى و

( 1 ) . Asanchif ( 2 ) . Gizire ( 3 ) . در متن Custagialu Mahumetbec كه بىشك همان استاجلو محمد بيگ سردار معروف است . - م . ( 4 ) . در Caramit و در حاشيهء گرى قره‌آمد دياربكر . ( 5 ) . در متن Cartibiert . گرى در حاشيه چنين مىآورد : « خرپوت كه مورخان عرب آن را خوتبورت [ Khutburt كذا ] و حصن زياد ناميده‌اند ، اكنون در مدارك رسمى تركان Mauooriet el Azeezeh خوانده مىشود . اين شهر مركز عمدهء امراى ارتقى بود و در اينجا بود كه بلك Balak ، پسر بهرام ، پسر ارتق Ortog مجاهدان دلير جنگهاى صليبى ، ژوسلن دو كورتنه Jocelyn de Courtenay و بالدوين دو بورگ Baldwin du Bourg را پس از آنكه به دست دشمنان غالب آزاد شده بودند ، در بند كرد . بلك همهء اسيران را به استثناى آنان كه از خاندان سلطنتى بودند نابود كرد ، بدين ترتيب كه ايشان را از بارو به زير افكند . خرپوت اكنون بسرعت رو به زوال نهاده و دژ زيباى قديمى آن واقع در قسمت پايين شهر به ويرانى افتاده است . » ( 6 ) . ماردين ، مستعمرهء قديم روم كه مارد Marde خوانده مىشد . هنوز شهرى آباد است . كينير Kinnier مىنويسد : « با اينكه در محل مرتفعى قرار دارد داراى آب پاكيزهء فراوانى است و چون در تورفتگى كوهها درخت مو خوب به عمل مىآيد ، ارمنيها مقادير معتنابهى شراب و عرق [ در متن ارك arrak ] توليد مىكنند . خانه‌هاى شهر را كه از سنگ تراشيدهء مرغوب مىسازند بسيار قديمى به نظر مىرسد . پنجره‌ها ، كوچك است و داراى شبكه‌هاى آهنين مىباشد . با توجه به اينكه شهر در سراشيب قرار دارد و كوچه‌هاى آن تنگ است ، -