مجموعه آثار حلاج ( طواسين ، كتاب روايت ، تفسير قرآن ، كتاب كلمات ، تجريات عرفانى و اشعار ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٥٨

[ ( أ ) ]

اتحاد : از وحد ؛ وحدت ، يكتايى ، يك‌رنگى ، يكسويى ، توافق . شهود وجود واحد مطلق از آن جهت كه همه اشياء به وجود واحد حق ، موجود هستند و فى نفسه معدومند .

اثر : نشان و علامتى كه از چيز نابودشده ، باقى مانده است .

احتجاب : - حجاب .

أحد : به معنى يك ، تنها و يگانه ، از ريشه « و ح د » كه واو آن به همزه تبديل يافته ، جمع آن آحاد است ؛ يكى از نامها و صفات خداوند است ، معناى اين صفت دربارهء خداوند ، مبالغه در وحدت تام و كامل و نفى هرگونه تركيب صورى و عقلى است و لازمهء احديت و نفى تركيب ، جامعيّت صفات كمال از علم و قدرت و حيات و اراده و خير مىباشد .

حلاج : احد كسى است كه از آن آحاد ظاهر مىشود .

احديت : اسم مرتبه ذات است .

إحسان : از ريشهء « حسن » به معنى نيكى و خوبى است . زيبايى هم گفته‌اند . چنانچه به زن زيبا « حسناء » گويند . در فرهنگ عرفانى تحقق عبوديت بر مشاهدهء حضرت ربوبيت به نور بصيرت است .

كاشانى مىگويد : احسان عبارت از كمال عبوديت و پرستش آفريدگار است خالصا لوجه اللّه و آنچه كند با خلوص نيّت و به قصد عبوديت و تقرّب به انوار واهب الصور و الوجود كند .

مولوى :

چيست احسان را مكافات اى پسر * لطف و احسان و ثواب معتبر

اگر كفريم ايمان شو ، وگر جرميم غفران شو * وگر عوريم احسان شو ، بهشتى باش و رضوان شو

مشاهدهء خداوند با بصيرت درون و يقين كه عارف پس از درك مقام توحيد صفاتى و ذاتى خداوند به آن دست مىيابد و آن نهايت مقام مشاهده است .

احوال : جمع حال به معناى تحول از حالتى به حالت ديگر . معناهايى كه به قلب سالك بدون اختيار و تعمد و جلب و اكتساب وارد مىشود از قبيل طرب و حزن و بسط يا قبض و شوق و انزعاج و امثال آن .