مجموعه آثار حلاج ( طواسين ، كتاب روايت ، تفسير قرآن ، كتاب كلمات ، تجريات عرفانى و اشعار ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٤

تحقيق

74 [ تفكّرت فى الأديان جدّ محقّق ]

تفكّرت فى الأديان جدّ محقّق * فألفيتها أصلا له شعب جمّا

فلا تطلبن للمرء دينا ، فإنّه * يصدّ عن الأصل الوثيق ، و إنّما

يطالبه أصل يعبّر عنده * جميع المعالى و المعانى فيفهما

ديوان الحلاج ، ص 84 ، به نقل از نسخهء خطى تيمور ، ص 39 . اخبار الحلاج ، ص 70 .

مجموعة نصوص ، ص 58 . نسخه ( ك ) ص 75 . سعدى ضناوى ، ص 62 .

تفكّرت : تعمق و انديشه كردن ، مورد تأمل قرار دادن ، تفكر كردن ، انديشيدن .

شعبا : جمع شعبه ، گروه و دسته‌اى از چيزى .

جمّا : كثير و بسيار ، همگى قرآن مىفرمايد : « وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا » . « 1 »

المعالى : درجات رفيع .

جدّ : جديت ، كوشش ، جهد ، سعى ، پشتكار .

محقق : تحقيق كردن ، اطمينان يافتن ، دريافتن .

وثيق : محكمى ، استوار ، مستحكم ، محفوظ ، قابل اعتماد .

يعبّر : از عبّر : تعبير كردن ، بيان كردن ، تفسير كردن .

1 . در بيت اول در ديوان حلاج « جدّ محقّق » به صورت « جدّ تحقيق » ضبط شده است و نيز در اخبار الحلاج ، « جدّا محققا » آورده‌اند .

2 . در مصرع دوم بيت دوم « الاصل » به صورت « الوصل » آمده است .

( 1 ) . فجر ، آيه 20 ؛ و سخت فريفته و مايل به مايل دنيا باشند .