مجموعه آثار حلاج ( طواسين ، كتاب روايت ، تفسير قرآن ، كتاب كلمات ، تجريات عرفانى و اشعار ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٢

اتحاد عرفانى

اتحاد در لغت به معناى وحدت و يگانگى است و در تعبير عارف مسلمان عبارت از شهود و وجود واحد مطلق است و از جهت آنكه همه اشياء به وجود واحد حق موجودند و فى نفسه معدوم .

چكيدهء نظريهء اتحاد عرفانى اين است كه عارف فناى نفسانى را تحقّق وحدانيت خود و خدا مىداند . مولوى گويد :

چونكه بيرنگى اسير رنگ شد * موسىاى با موسىاى در جنگ شد

چون به بيرنگى رسن كان داشتى * موسى و فرعون كردند آشتى

اى عجب اين رنگ از بىرنگى خاست * رنگ با بيرنگ چون جنگ خواست « 1 »

در مقام ماديّت ، دوگانگى برقرار و جنگ و جدال پديدار مىشود .

يا نه جنگ است از براى حكمت است * همچو جنگ خرفروشان صنعت است

يا نه اين است و نه آن حيوانى است * گنج بايد جست اين ويرانى است

در اين جنگ و ستيز ، افرادى كه استعداد سعادت جاويد را دارند به مقصود مىرسند و به ذات او تشبه مىيابند و به مقام « قاب قوسين او ادنى » مىرسند و با ذات احديت يگانه مىشوند .

تعبير زيباى حافظ از اتحاد عرفانى اين‌چنين است :

گوهرى كز صدف كون و مكان بيرون بود * طلب از گمشدگان لب دريا مىكرد

بىدلى در همه احوال خدا با وى بود * او نمىديدش و از دور خدايا مىكرد « 2 »

نخستين بار حلاج ، عبارت « من خدا هستم » را به كار برد گرچه در كلام خود او به

( 1 ) . مثنوى معنوى ، تصحيح نيكلسن ، ب 70 - 2467 . همان ، ب 74 - 273 . ( 2 ) . ديوان حافظ ، تصحيح پرويز ناتل خانلرى ، غزل شماره 136 .