طب در دوره صفويه ( فارسى ) — الصفحة ٤٢
فصل سوم داروسازان
از تحفه المومنين نسخ خطى فراوان وجود دارد به طورى كه كمتر كتابخانه معتبرى را مىتوان يافت كه يك يا چند نسخه از آن را نداشته باشد و من تعجب مىكنم كه چطور نسخه‌اى از آن در كتابخانه دانشكده پزشكى رويال كالج لندن وجود ندارد . علاوه بر نسخ خطى ، . كتاب مزبور در سال 1266 در دهلى ، در سال 1374 در اصفهان و در سال‌هاى 1391 و 1301 در لاكنؤ به چاپ رسيده است و اين چاپ از يك نظر درخور توجه مىباشد به اين معنى كه متن كتاب مخزن الادويه است و مطالب تحفه المومنين به صورت حاشيه‌نويسى در حول مطلب متن نوشته شده است . من در تدوين مطالب خود از نسخه چاپ تهران كتاب مزبور و مقابله آن با نسخه خودم استفاده كرده‌ام .
قسمت اول كتاب تحفهء المومنين ، و يا بهتر است بگويم آن بخشى از اين كتاب كه من آن را قسمت اول ناميده‌ام بخش اساسى كتاب و بدون شك بىارزش‌ترين قسمتهاى آن نيز مىباشد . در طى نه صفحهء اول اين بخش مؤلفين راجع به اين موضوع بحث مىكنند كه چرا اطبا نسبت به خواص برخى داروها و ميزانى كه بايد تجويز بشوند اتفاق نظر ندارند و سپس از كتب مختلفى كه در اين رشته نوشته شده است به طور خلاصه اسم مىبرند ، و آنگاه از صفحهء دهم به اصل مطلب كه توضيح يكايك داروها باشد مىپردازند و اولين ماده دارويى كه از آن نام مىبرند اطريلال است كه به عقيده ايشان يك اسم بربرى است و به مفهوم پاى پرنده مىباشد زيرا از نظر شكل شبيه به پاى پرندگان است ، نويسندگان سپس اظهار مىدارند كه اسم تركى اين گياه قازاياغى « 7 » است .
270 صفحه بعد منحصرا به شرح انواع مواد داروئى و غذائى اختصاص داده شده است و 20 صفحه از اين بخش را به بيان انواع سموم و پادزهر آن‌ها اختصاص داده است و بالاخره به اوزان مورد استفاده در داروسازى پرداخته است .
قسمت دوم كتاب « دستورات » نام دارد كه در آن طرز تهيه داروهائى كه قبلا نام برده شده‌اند شرح داده شده است . اين قسمت فقط به دو بخش تقسيم مىگردد و برخى نسخ خطى داراى بخش سومى نيز هستند كه دربارهء خود درمانى است . به نظر عده زيادى از محققين اين بخش جزء اصلى كتاب نيست و بعدا به آن اضافه شده است .
در بخش اول اين قسمت طرز تهيه داروها ، تميز كردن مواد اوليه داروها ، شستن و خشك كردن و سائيدن آن‌ها شرح داده شده است و بعد هم طبيعتا فصلى كه درباره بيخ چينى است آغاز شده و متعاقب آن ، قسمت جالبى كه دربارهء چگونگى ساختن انواع چسب‌ها ، سمنت‌ها ، شنگرف و علائمى كه در نسخه‌نويسى به كار برده مىشوند مىباشد شروع مىشود كه با انشائى نسبتا نامفهوم و به گونه‌اى ملقلق نوشته شده است .
بخش دوم انحصارا مربوط به دارودرمانى عملى است . در اين بخش طرق مختلف استفاده از مواد اوليه داروسازى براى ساختن انواع داروها و نحوهء تركيب آن‌ها با يكديگر و چگونگى تهيه حب‌ها ، ضمادها ، شربت‌ها ، جوشانده‌ها و غيره شرح داده شده است . مطالب
( 7 ) - به معنى پاى قاز - ( مترجم )