طب در دوره صفويه ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٠
فصل اول زن در دوره صفويه
ابن خلدون يكى از كسانى است كه نهايت احترام را براى زنان ماما قائل شده است درست است كه اين شخص ايرانى نبود و در سال 808 هجرى قمرى يعنى قبل از بر سر كار آمدن اولين پادشاه صفوى وفات يافت ولى ادوارد براون او را « بزرگترين فيلسوف مورخ » ناميده و الحق از اين نظر قابل احترام فراوان مىباشد . او در كتاب مقدمهء خود مىنويسد :
« ما پى برده‌ايم كه ماماها به مراتب بهتر از پزشكان با بيمارىهاى كودكان از به دو تولد تا زمانى كه از شير گرفته مىشوند آشنائى دارند و اين بدان علت است كه بدن آدمى در طى اين مدت فقط بالقوه انسانى است » .
حق الزحمهء ماماها مىبايست قاعدتا هم‌تراز پزشكان بوده باشد . در يكى از داستانهاى هزار و يك شب آمده است كه به ماما خلعت و هزار سكه طلا پاداش داده شد درحالىكه جنس بچه مورد بحث قرار نگرفته است .
در دورهء صفويه اطبا لباس مخصوصى در بر مىكردند كه ايشان را از ساير صاحبان حرف مشخص مىساخت ولى من حتم ندارم كه ماماها نيز چنين مىكردند . فرير مىگويد كه در هندوستان زنان ماما كفش‌هائى با گل ابريشمى به پا مىكردند درحالىكه زنان ديگر يا اصلا كفش به پا نمىكردند و يا آن كه كفش‌هايشان گل ابريشمى نداشت . من به هيچ صورتى نتوانستم به‌فهمم كه آيا نظير همين رسم در ايران نيز رايج بوده است يا نه . فرير هيچ مطلبى راجع به لباس زنان اصفهانى در يادداشت‌هاى خود ننوشته است .
در همهء نوشته‌هائى كه در اختيار من مىباشد آمده است كه كليهء زايمان‌ها در دورهء صفويه با كمك زنان ماما صورت مىگرفت و هيچ دليلى در دست نيست كه اين مطلب را صحيح ندانيم به علاوه مىدانيم كه اين كارى است كه در سراسر جهان اسلام صورت مىگيرد .
على بن عباس اهوازى مىنويسد كه در دورهء او پزشكان زن بدون يارى گرفتن از پزشكان مرد سخت‌ترين جراحىهاى مربوط به زايمان را انجام مىدادند . در سه فقره از مينياتورهائى كه در آن جراحىهاى مربوط به زايمان ترسيم شده و در كتاب جراحى ايلخانى نوشته شرف الدين آمده است همه جراحان زن هستند . در اين كتاب از زنان مزبور با عنوان طبيبه نام برده شده است به نظر من اين عنوان به ماماهائى اطلاق مىشد كه داراى مقام علمى بالاترى از حد معمول بودند .
تنها نقشى كه متخصصين طب زنان ايفاء مىكردند راهنمائى ماماها به هنگام ضرورت و انجام برخى كارهاى پزشكى بود . دخالت مردان در اين مورد فقط وقتى انجام مىگرفت كه ضرورت ايجاب مىكرد مثلا لازم مىشد كه جنين مرده‌اى از رحم زن خارج شود و يا در اثر بزرگى بيش از حد جنين ، قطعه‌قطعه ساختن آن قبل از به دنيا آمدن ضرورى تشخيص داده مىشد .
ابو القاسم الزهراوى كه تقريبا هم‌دورهء ابن سينا بود به هنگام توصيف چگونگى خارج ساختن يك چنين مرده از رحم مىنويسد : « اين ماماى زن است كه پس از شستن دست و چرب كردن آن با روغن دستش را به داخل فرج زن فرو مىبرد و محل مناسب را براى فرو كردن