كليات فيض كاشانى ( كليات ملا محمد محسن فيض كاشانى ) ( ديوان فيض كاشانى ) — الجزء ١، الصفحة ٧٣
در معنى عرش
برى مىباشد كه اين عالم را خداوند سبحانه تعالى از نور خويش آفريده است دوم عالم خيالى مثالى كه بنام ملكوت اسفل ناميده مىشود عالم اشباح و برزخ و عالم نفوس است اين عالم نيز از مواد خالى است و تنها صور اشخاص و اجسام در آن است اين عالم را پروردگار از نور عقل آفريده است « 1 » و « 2 » .
سوم عالم حسّى كه بنامهاى عالم ملك ، عالم كون و فساد ، عالم اجسام و دنيا خوانده مىشود اين عالم است كه با مواد و صور مقارن و محلّ قوّه و استعداد و تقابل و تضادّ است اين عالم را آفريدگار عزّ ذكره از هيولى اولى كه به آب تشبيه شده خلق فرموده و آن آب سايهء نفس است بدان معنا كه چون هيولى در طول و عرض و عمق حركت كرد از آن جسم مطلق پديد آمد و سپس از جسم مطلق آسمانها و زمين‌ها با صور و طبايع خودشان ايجاد شد پس از آن افلاك چون اركان داير گرديد و بعضى با بعضى آميزش حاصل كرد و از آن اختلاط مولّدات كائنات از معادن و نباتات و حيوانات بوجود آمد و شايد اشارهء مرموز در حديث نبوى ( ص ) اشاره به بعض اين معانى باشد كه فرمود :
اول ما خلق اللّه جوهرة فنظر اليها به عين الهيّه پس اجزاء آن ذوب گرديد و تبديل به آب شد و آب به حركت درآمد و در روى آن كفى حاصل شد و از آن كف بخار متصاعد گرديد پس آسمانها از آن بخار خلق شد . . .
در معنى عرش
در معنى عرش
عرش عبارت از جميع آفريدگان است عالم روحانيات در جانب راست عرش عالم جسمانيات در جانب چپ عرش قرار دارد .
« در معنى شخص جوهرى » و حركت جوهريه ثابت است كه تشخيص هر چيز بوجود او بستگى دارد و اعراضى چون زمان ، وضع ، كم ، اين و ديگر عوارض از لوازم آن شخص وجوديست و هر شخص جسمانى شامل تبديل همان عوارض است ، امّا تبدّل اعراض تابع تبدّل وجود است و يا عينا بوجهى مانند آن زيرا تبدّل در وجود طبيعى جسمانى است كه در ذات به آن حمل مىشود و آن جوهر متّصل وضعى متكمّم زمانى و متحيّز در ذات اوست چون هر تبدّل وضعى و زمانى و آينى و كمّى شخص به‌واسطه
( 1 ) - اين تعريف تقريبا معادل مثل افلاطونى است . ( 2 ) - قره العيون فى اعزّ الفنون يكى از تاليفات اخلاقى عرفانى فيض است كه بطبع نرسيده است .