اكسير اعظم ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٠
قاعدهء دوم در معالجه به دوا
و بلد او و وقت حاضر از اوقات سال سال و مانند آن .
قاعدهء دوم در معالجه به دوا
قاعدهء دوم در معالجه به دوا
بدان كه علاج به دوا بر دو نوع است يكى عام به بدن مثل استفراغ ماده دوم خاص به عضو مريض مثل اطليه و اضمده و نطولات بهر آنكه فعل اينها در مادهء مرض عضو بود و استعمال ادويه گاهى از داخل بود كه به طريق يكى از مجارى طبعى مثل دهن و بينى و گوش و غيره رسانند پس استفراغ كند يا حبس نمايد يا تغير دهد مزاج را يعنى تعديل كند بىتنقيه و حبس و گاهى از خارج باشد مثل اضمده و مراهم و تكميد و تنطيل و مانند آن پس آن يا تنقيص از بدن كند مثل دواى تيز قاطع اكال لحم و يا در آن بيفزايد مثل دواى منبت لحم يعنى رويانندهء گوشت و يا منع چيزى كند و آن را رادع گويند و يا تحليل چيزى كند و آن را محلل نامند و يا تغير دهد مزاج را و آن را معدل خوانند و اين به تنطيل و طلا و تكميد حاصل شود و واجب است در علاج به ادويه مراعات ده امر يعنى نوع مرض و سبب او و قوت مريض و ضعف آن و مزاج حادث و طبعى و سن و عادت و بلد و وقت حاضر يعنى فصل و حال هوا و صناعت .
اول مراعات نوع مرض و اين چنان باشد كه تحقيق نمايند كه مرض حار است يا يا رد يا رطب يا يابس و بسيط است يا مركب و ساذج است يا مادى تا مطابق آن به استعمال مضادات استعلاج كنند .
دوم مراعات سبب مرض يعنى دريافت نمايند كه سبب بدنى است يا نفسانى و بادى است يا سابق يا و اصل و به حسب آن ازالهء سبب نمايند مثلًا در بدنى اگر سوء مزاج ساذج بود به تعديل آن كوشند .
و اگر سوء مزاج مادى باشد تنقيه حسب مادهء غالب كنند .
و در سبب نفسانى مثل هم و غم و حزن يا فزع يا غضب يا فرح مفرط علاجش به ازالهء آن و تقويت سر و بدن و قلب خصوصاً به غذاى لطيف ملائم و انواع خوشبو و خواب معتدل نمايند .
و در سبب بادى اگر تناول شىء حار يا وصول چيزى حار بالفعل يا بالقوه به سوى بدن از خارج باشد علاج به مطفيات .
و اگر ضد آن باشد به ضد علاج كنند .
و اگر تغير هوا به سوى حرارت يا برودت باشد بايد كه به ضد هر واحد حسب حاجت معالجه نمايند .
و اگر ورود سم ماكول يا ملدوغ باشد حسب كيفيت آن سم بدانچه مخصوص آن باشد و در آخر كتاب بيايد علاج كنند .
و اگر سقطه و ضربه باشد بدانچه در باب آن خواهد آمد پردازند .
سوم مراعات قوت و ضعف مريض كه اگر قوى باشد به استفراغ مبادرت كنند به شرط احتياج .
و اگر ضعيف استت با وجود حاجت تنقيه به تنقيه نبايد پرداخت بلكه تبديل مزاج به مضاد مزاج نمايند و بعد حصول تقويت تنقيه كنند و كذا در استعمال ادويه قويه و ضعيفه لحاظ قوت و ضعف مريض لازم است .
و مراد از ضعف ضعف حقيقى است كه از اطالت مرض و كثرت فاقه وارد شود به خلاف ضعف عارضى كه از شدت مرض و غلبهء اخلاط افتد كه در اينجا تنقيه موجب تقويت مىشود به ازالهء سبب مضعف .
و اگر در قوت و ضعف متوسط بود استفراغ متوسط كنند و غذا دهند .
چهارم مراعات مزاج حادث و طبعى چنانچه قياس كنند كه مزاج حادث از مزاج طبعى چه قدر بعيد افتاده و اين معنى ملحوظ نموده تصرف در كميت و كيفيت ادويهء مستعمله نمايند مثلًا اگر مزاج اصلى حار بود و مرض نيز حار عارض شود دليل ضعف سبب بود و در اينجا احتياج به دواى شديد البرد و كثير الكميت نباشد مگر آنكه مرض حادث در غايت درجهء افراط بود .
و اگر مزاج اصلى حار بود و مرض بارد حادث شود لا محاله دليل قوت سبب باشد و به سخونت قوى و به تكثير مقدار مفتقر بود مگر آنكه مرض حادث مخوف نبود و به افراط تسخين ضررى ديگر نظر به مزاج اصلى متوهم گردد كه در اين حالت نيز درجهء وسط مرعى بايد داشت .
پنجم مراعات سن و اين چنان است گه اگر مريض طفل يا شيخ بود مسهلات قوى ندهند .
و اگر مبتلا به مرض حاره شوند آنچه شديد البرد باشد خاصهً كافور نخورانند كه ضعيف مزاجان متحمل به آن نيستند .
و اگر چه نظر به آنكه مرض گرم شيخ را به غير از قوت سبب نمىباشد و دواى مقابل حسب قوت سبب بايد افراط در تدبير مطلوب است ليكن از آنكه ضعف قواى ايشان مانع آن گشته و ضررى ديگر در مآل كار محتمل است منع از افراط تبريد نموده‌اند و جوان در استفراغ متحمل‌تر از طفل و پير است .
ششم مراعات عادت مريض مثلًا دريافت نمايند كه معتاد به فصد و مسهل و مقى هست يا نه و تأثير ملين و مسهل و مقى در طبيعتش چگونه است تا موافق حاجت تدبير كرده شود چه ملاك امر رعايت عادت است كه العاده طبيعهً ثانيه و اين بدون تجربه حامى شود لهذا گفته‌اند بيمار را تا ممكن باشد به همان چيزها معالجه كنند كه سابق تناول آن كرده باشد و چون مسهل خورانند نخستين به ملينات خفيفه امتحان طبع كنند بعده به مسهل پردازند .
هفتم مراعات بلد يعنى دريابند كه شهر گرم است يا سرد و از روى اقليم طبع او چيست و من حيث الوضع و نظر به مجاورات كوه يا دريا چگونه است و خاصيت آن چه سان بوده پس موافق تقاضاى او رعايت در علاج نمايند مثلًا اگر بلد از اقليم معتدل بود و عارضى مانع اعتدال او نگردد و يا از اقليم ثانى يا ثالث بود و ليكن در جنوب او كوه باشد و در شمال او درياى شيرين پس در چنين شهر كه بالذات معتدل است يا بالعرض كه من حيث الاقليم طبع او گرم است و من حيث المجاورت سرد افراط در تسخين تبريد نشايد كرد و درجهء اعتدال مرعى بايد داشت كه چون مزاج او معتدل است ادنى مغيّرى در تغير مزاج آن اثر مىكند و معلوم است كه سبب ضعيف را تدارك به چيزى ضعيف توان كرد و كذلك اگر در شهر حار مرض حار افتد كه در اينجا حاجت تدبير كمتر از بلد معتدل بود لما ذكر .
و ايضا در شهر بسيار گرم تنقيه به فصد كمتر بايد كرد و اكثر از مسهل قوى احتراز بايد نمود و جهت