چهارده رساله ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٠

فصل هفتم در غايات و ترتيب وجود

هر كه فعلى كند از براى غرضى بايد كه آن غرض را وجود بيش او اولاتر باشد از عدم كه اگر اولاتر نباشد پيش او فى نفسه غرض نباشد و هر كه پيش او كردن چيزى از ناكردن اولاتر باشد و اولاتر بجزء كمال او باشد و اگر نكند آنچه اولاتر است او را حاصل نشود پس كمالش موجود نگردد پس كمالش بر فعلش موقوف است پس او فقير باشد به گردن آن چيز و از فعل خويش كمال مىپذيرد پس فى نفسه ناقص باشد و واجب الوجود غنى مطلق است پس فعل او بغرض نباشد بلكه فعلش خير محض باشد و نشايد كه او چيزها را بارادت كند كه هر كه چيزها را بارادت كند تا اولاتر نشود وجود آن چيز پيش او ارادتش بوجود او حاصل نشود و آن بس نباشد كه عوام گويند كه خاصيت ارادت تخصيص يك طرف است از بود و نابود و جهات امكان زيرا كه اين جمله نسبت بارادت مريد يكى باشد كردن از ناكردن اولاتر نباشد و هر كدام كه تقدير كنند كه اختيار كند اين سخن بازآيد و هر جانب كه اختيار كند اين خاصيت حاصل باشد كه تخصيص يك طرف كرده بود پس واجب الوجود را و مبادى مجرّدات را فعل بارادت و از بهر غرض نباشد و نيز بطبع نباشد كه چيزى كه فعل بطبع كند داننده نبود و برهان گفتم كه واجب الوجود دانندهء چيزهاست و عقول نيز بايستى فعلشان بطبع نباشد و فعل بطبع جسمانيات را باشد .

و بدانك حركت فلك طبيعى نيست زيرا كه هر جسمى كه حركتى كند بطبع او را مطلوبى باشد كه وجود او بدان جسم لايق‌تر باشد كه اگر وجود و عدم آن پيش او برابر بودى طلب نكردى بطبع و چون جسم را هرچه لايق است حاصل باشد حركت نكند و هرچه حركت كند طلب مكانى را چون به دو رسد حركت نكند زيرا كه از مطلوب بطبع نگريزد و فلك هر نقطه‌اى را كه قصد آن مىكند از آن نقطه ديگر بار ميگريزد و اگر بطبع جنبد و قصد نقطه كند از دو حال بيرون نيست يا آن نقطه مقصد اوست و يا راه مقصد او اگر چنان كه مقصد اوست بايد كه چون برسد نگذرد و از مقصد نگريزد و اگر به راه مقصد اوست ديگر باره بازنگردد باز آنجا و اگر مقصد يافت بايستد و اگر نيابد بايد كه آن نقطه طريق مقصد او نباشد پس چون ميگذرد و باز مىآيد حركتش طبيعى نباشد پس ارادى باشد و هرچه حركت