مقامات ژنده پيل ( فارسى ) — الصفحة ٠.٦٠
كتب و آثار شيخ احمد جام
غرض از مجموع اين اشعار كه از ديوانهاى مختلف نقل شد گرفتن اين نتيجه است كه ديوان منسوب بشيخ احمد جام تا حدى زياد زير نفوذ اين شاعران و نيز شايد گويندگان ديگرى كه مقايسهء اشعارشان با غزلهاى منسوب باحمد در اينجا ميسر نبود ، پديد آمده است و لهذا از قلم احمد نيست .
علاوه بر اين دليل ديگرى بر نادرست بودن اين انتساب هست و آن اينكه در يكى از قصايد ديوان موجود چندين بيت در مدح و ستايش نظامى گنجوى و خمسهء او ديده مىشود و اين قصيده البته جبرا از احمد جام كه يك سال پس از تولد نظامى جهان را بدرود گفته نيست « 1 » :
هر بنده كه شد بندهء آن شاه سخنور * اندر قدمش بوسه بسى خسرو جم زد
منشى سخن ، كان خرد ، خواجه نظامى * كو خيمهء گفتار به بستان ارم زد
هر در كه از آن درج گهربار برون شد * صناع فلك ساخته در گوش نسم زد
سلطان سخن‌دان و سخنگوى سخنور * كو سكهء خود را همه بر ملك عجم زد
افراشته رايات سخن بر سر عالم * اعلام خرد بر سر نه چرخ نجم زد
چون خمسهء او دفتر اسرار الهى است * هر دم گره عقل بر اين خلد امم زد
يك دليل بارز ديگر براى اثبات اين نظر وجود ابياتى در ستايش و تعظيم و تكريم شيخ احمد جام است با القابى كه البته خود شيخ براى خويشتن به كار نمىبرد و شبهه نيست كه اين اشعار نيز اثر طبع شاعرى ديگر است . تخلص « احمد » در آخر اين اشعار نظر ما را ، مبنى بر اينكه شاعرى ديگر اين غزليات را پرداخته و از جهت ارادت بشيخ جام تخلص « احمد » و « احمدى » را به كار برده ،
( 1 ) - ديوان چاپى ص 60 . اين ابيات در نسخهء خطى ديوان هند به كلى بنوع ديگرى نقل شده است . نسخهء مزبور ابيات دوم و سوم و چهارم و پنجم را ندارد و در بيت ششم بجاى « خلد » « جلد » آورده است .