جامع الحكمتين ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٧

XXII . ( اندر عقل و علم )

اندر نيابد از بهر آنك عقل است كزو برترست ، و چيز را به چيزى توان اندر يافتن كز آن چيز برتر باشد . نبينى كه نفس را « 1 » جز عقلا ثابت نتوانستند كردن ، كو جوهرى فاعل و نياميزنده « 2 » و باقى است ، و بدين شناخت عقلا از فناء « 3 » نفس ايمن شدند ، و جاهلان از مرگ بدين سبب همىترسند كه مر ايشان را سپس از مرگ جسدى - كه آن جدا شدن نفس است از جسد - هستى « 4 » نماند .

و گفتند كه چو درست شد كه نفس معلوم است ( و ) معقول است ( و ) محسوس نيست ، و ما او را بعقل اندر يافتيم ، دانستيم كه علم فعل عقل است و اثر عقل است « 5 » و عقل از اثر خويش شريف ترست .

( 276 ) و قول افلاطون اندر علم و ارادت خداى « 6 » آنست كه گفت : نگوييم كه مر فاعل اوّل را « 7 » خواست يا ناخواستست ، از بهر آنك خواست را او پديد آورد اندر نفس ، و روا نباشد گفتن كه خداى مر خواست را بخواستى « 8 » ديگر پديد آورد ، كه اگر چنين باشد مر آن خواست اوّلى را « 9 » نيز بخواستى ديگر « 10 » بايد كه پديد آورده باشد ، آنگاه « 11 » خواستها بىنهايت شود ، و خواست « 12 » آخرى پديد نيايد ، و چو خواست مر نفس راست و نفس معلوم است ، روا نباشد كه مبدع نفس را - كه خواست مر او راست - خواست باشد .

( 277 ) و نيز گفت : نگوييم « 13 » كه آنچ كرد از صنع بعلم كرد ، بدان

( 1 ) نفس را : چو نفسى را A ( 2 ) و نياميزنده : و ناميزنده A ( 3 ) از فناء : ؟ ؟ ؟ ار فناء A ( 4 ) هستى : + هستى A ( 5 ) عقلست : غفلست A ( 6 ) خداى A : - R ( ديوان ناصر خسرو چاپ تهران 1304 - 1307 ص 567 ) ( 7 ) نگوييم كه مر فاعل اول را A : گويم كه فاعل اول R ( 8 ) بخواستى R : نخواستى A ( 9 ) مر آن خواست اولى را A : مر آن اولين را R ( 10 ) بخواستى ديگر R : خواستى ديكر A ( 11 ) آنگاه A : آنگه R ( 12 ) و خواست A : و خواست را R ( 13 ) نگوييم A : بگويم R ( ديوان ناصر خسرو ص 568 )