جامع الحكمتين ( فارسى ) — الصفحة ٢١٧

. XX ( اندر ابداع )

( 238 ) آنگاه گفت : و صانع عالم حكيم است ، و چو حكيم كارى خواهد كردن كه مر آن كار را دو طريق باشد ، يكى طريقى باشد كه آن كار « 1 » از آن طريق زود « 2 » كرده شود ، و از مخاطر ايمن « 3 » باشد ، و ديگر طريقى « 4 » باشد كه آن كار از آن طريق دير « 5 » كرده شود ، و بر خطرهاء بسيارش بايد گذشتن تا تمام شود ، بر صانع حكيم لازم باشد كآن كار را اگر بر آن طريق زودتر و بىخطرتر ممكن باشد كردن ، بر آن طريق دير و پرخطر نكند آن را .

و گفت : اين ديگر مقدمه‌ئى است مسلّم و برهانى .

( 239 ) آنگاه گفت : و چو همىبينيم كه صانع حكيم هيچ چيز بابداع همىنكند نه از دنيا نه از حيوان ، و برين طريق همى كار نكند بل بر طريق تركيب همىرود به زمان و ترتيب ، و نتيجه ازين مقدّمات آيد كه ابداع ممكن نيست .

( 240 ) و ما گوييم : بزرگتر خصمى مر ابداع را اهل تأييدند از « 6 » فرزندان رسول مصطفى - عليه السّلام - كه اين مرد - اعنى ابو الهيثم رحمه اللّه - از متعلّقان و محبّان ايشان بوده است . و چون چنين بوده است « 7 » ، اين سؤال ازين مرد سخت ضعيف آمدست كه همىگويد « چه چيز بود نه از « 8 » چيز ، چون نمايى چيز ؟ » بل « 9 » بايستى كه گفتى « چو چيز بود ، چيز كنندهء چيز بايست ، و اگر چيز هست‌كننده‌اى هست ، پس چيز نبوده و كرده شده است ! » و لكن طبعش چنين دست داده است كه گفته است ، و غرضش آنست كه

( 1 ) كار : كار را A ( 2 ) زود : دور A ( 3 ) ايمن : ايمين A ( 4 ) طريقى : طريق A ( 5 ) دير : ديكر A ( 6 ) تأييدند از : تأييد اندر از A ( 7 ) از متعلقان . . . بوده است : ار متعلقان بوده است محبان ايشان A ( 8 ) نه از : و نه از A ( 9 ) نمايى چيز بل : نماى جبرئيل A