جامع الحكمتين ( فارسى ) — الصفحة ١٨٨

XVII . ( اندر ازل و ديمومت و خلود و ابد )

و مر وجود او را « 1 » هيچ علّت نباشد ، محدث حاضر نشود « 2 » ، و چو محدث حاضرست لازم آيد « 3 » صانعى « 4 » ازلى كه بقاء او را نه اوّل است و نه « 5 » آخر . و گفتند مر اين نامها را « 6 » از ديمومت و خلود و ابد و ازل « 7 » همه يك معنى است . اين سخن فلاسفه « 8 » است اندرين معنى كه سؤال از آنست « 9 » .

( 192 ) و امّا جواب اهل تأييد مر اين سؤالات را آنست كه گفتند : ميان ازل و ازليّت و ازلى فرق « 10 » است ، چنانك به مثل كسى گويد آهن و آهنى « 11 » و آهنين ، « 12 » يا گويد خاك و خاكى « 13 » و خاكين ، و هر كسى داند كه آهنى اندر آهن است و آهنى « 14 » ميانجيست ميان آهن و آهنين « 15 » ، چنانك فعل ميانجيست ميان فاعل و مفعول « 16 » ، و مفعولى مفعول بدان « 17 » فعل است كز « 18 » فاعل به دو رسد . پس همچنين ازلى بدان ازليّت ازلى است كز « 19 » ازل به دو رسيده است . و ازلى مر عقل را « 20 » گفتند كه با ازليّت ازلى است ، و اوّل موجودات اوست ، و علّت او به دو متّحد است ، و علّت بقاء جوهر عقل است . و دهر - كآن « 21 » بقاء اوست « 22 » - اندر افق اوست .

و گفتند كه دهر با عقل مع « 23 » است يعنى با او برابرست ، و چنانك اگر نه باقى نه بقا « 24 » ، اگر نه عقل نه دهر ؛ و اگر نيز نه نفس نه حركت « 25 » ، و اگر نه حركت نه زمان « 26 » .

( 1 ) و مر وجود او را R : موجود او را A ( 2 ) حاضر نشود A : حاضر شود R ( 3 ) لازم آيد R : لازم است A ( 4 ) صانعى A : صانع R ( 5 ) و نه A : نه R ( 6 ) نامها را A : نامها R ( 7 ) ازل A : ارس R ( 8 ) فلاسفه A : فلا 3 ف ه R ( 9 ) از آنست A : او آنست R ( 10 ) فرق R : فرقى A ( 11 ) و آهنى R : - A ، آهنى بياء مصدرى مقصودست ( مينوى ) ( 12 ) و آهنين R : و واهنينى A ( 13 ) خاكى : بياء مصدرى مقصودست ( مينوى ) ( 14 ) آهنى ( مينوى ) : آهن R A ( 15 ) آهنين A : آهنى R ( 16 ) و مفعول R : - A ( 17 ) بدان A : بر آن R ( 18 ) كز A : كى از R ( 19 ) كز A : كى از R ( 20 ) عقل را A : عقلا را R ( 21 ) كآن A : كه آن R ( 22 ) بقاء اوست R : بقاى عقل اوست A ( 23 ) مع A : معا R ( 24 ) اگر نه باقى نه بقا . . . زمان : چنين است در AR بدون فعل ( 25 ) و اگر نيز . . . نه حركت A : - R ( 26 ) اگر نه حركت نه زمان : رجوع بتعليقات ديوان ناصر خسرو ص 693 - 694 شود .