جامع الحكمتين ( فارسى ) — الصفحة ١٤٤

IX ( اندر فرشته و پرى و ديو )

دو ديو بقوّت است . هر كسى كه ناطقهء او مر غضبى را و شهوانى را بطاعت خويش آرد ، آن كس فرشته شود . و هر كس كه شهوانى و غضبى او مر ناطقهء او را بطاعت خويش آرد ، آن كس بفعل ديو شود « 1 » . و رسول مصطفى - عليه السّلام - گفت كه « 2 » مردم را دو ديو است كه همىفريبندش « 3 » ، بدين خبر « لكلّ انسان شيطانان يغويانه . » « 4 » اندرين خبر پيداست كه مردم نفس ناطقه است « 5 » كه او يكيست ، و ديو او دو است : « 6 » يكى نفس شهوانى ، و ديگر غضبى . پس مر او را « 7 » گفتند كه « اى « 8 » رسول ! مر ترا اين دو « 9 » ديو هست ؟ » او گفت « مرا دو ديو بود ، و ليكن خداى مرا بر ايشان نصرت داد « 10 » ، تا مسلمان كردمشان . « 11 » » و لفظ خبر « 12 » آنست كه گفت : خبر « كانا لى شيطانان ، و لكن نصرنى « 13 » اللّه عليهما فأسلما . » « 14 » پس ظاهر كرديم كه اندر مردم فرشته است و ديو هست ، و او خود پريست . و ديو آفريدهء خدا « 15 » نيست ، بلك وجود ديو « 16 » [

a

46 ] به معصيت اوست « 17 » . و پريان فرشتگانند بحدّ قوّت ، و بحدّ فعل همىآيند چون « 18 » بر طاعت همىروند ؛ و ديوان نيز بفعل همىآيند چو بر معصيت همىروند « 19 » . و مردمان فرشتگان و ديوانند بحدّ قوّت « 20 » ، و آن عالم پر فرشته و ديو بحدّ فعلست . - و اين بيانى مفصّل و مشروحست . « 21 »

( 1 ) هر كس كه ناطقهء او . . . بفعل ديو شود A : هر كه ناطقهء او مر غضبى و شهوانى او را بطاعت خويش آرد آن كس بفعل ديو باشد ( ! ) R ( 2 ) گفت كه R : + هر A ( 3 ) فريبندش A : فريبد R ( 4 ) يغويانه R : يغويان A ( 5 ) است R : - A ( 6 ) مر او را A : او را R ( 7 ) كه A : - R ( 8 ) اى R : اين A ( 9 ) دو A : - R ( 10 ) بر ايشان نصرت داد A : نصرت داد بريشان R ( 11 ) تا مسلمان كردمشان A : كه مسلمان كرد R ( 12 ) و لفظ . . . خبر A : و مثال و لفظ خبر اينست R ( 13 ) نصرتى R : نصرت A ( 14 ) فأسلما A : و أسلمهما R ( 15 ) خدا A : حق R ( 16 ) بلك وجود ديو R : بل وجود او A ( 17 ) اوست A : است R ( 18 ) چون A : و چه R ( 19 ) و ديوان نيز . . . همىروند A : - R ( 20 ) و مردمان . . . به حد قوت R : و مردمان و فرشتگان و ديوان نيز به حد قوت A ( 21 ) مفصل و مشو و حست R : مفضل و مشروحيست A