جامع الحكمتين ( فارسى ) — الصفحة ١٢٦

. X ( اندر طبيعت كلّى )

( 122 ) و اين قولى نيكو است عقلى ، و ليكن محمّد زكريا رازى اين قول را نپسنديده « 1 » است ، و گفتست كه اگر چنين بودى ، واجب آمدى كه اين طبايع از بارى آمده بودى اندر جسم ، و اگر از بارى آمده بودى ، اندر خداى « 2 » طبيعت بودى ، و اين روا نيست . و پس محمّد زكريا رازى را عادت آن بوده است كه قولهاء حكما را خلاف كردست . و مقصودش براعت خويش و اظهار صفوت خاطر و حدّت ادراك خويش بودست !

( 123 ) و گروهى از اهل طبايع گفتند كه طبيعت - اعنى نگاه دارندهء اين مصوّرات طبيعى برين صورتها - قوّتى الهيست گماشته بر حفظ عالم .

( 124 ) و گروهى گفتند : « 3 » نگاه دارندهء اين شكل كه عالم بر آنست [

a

40 ] برين جسم كلّى خلاست ، يعنى جائى نيست بيرون از اين فلك البتّه « 4 » . و خلا مر جسم را كشيده است ، و اين جاى كه عالم اندروست مرين جسم را اندر ذات خويش « 5 » كشيده است و نگاه داشته ، و همىنگذاردش كزو بيرون شود ، بر مثال كوزگكى كه « 6 » سفالگران كنند ، و به زير او سوراخهاء تنك بكنند بسيار ، و مر آن را سركى بسازند « 7 » ، و چو مر آن را سر بسازند و آن كوزگك را به آب اندازند « 8 » ، پرآب شود . و چو انگشت بر سر او « 9 » بر نهند « 10 » و از آب بر كشندش ، هر چند كه بر بنش « 11 » سوراخهاء بسيار باشد ، ازو هيچ آب فرو

( 1 ) نپسنديده : پسنديده A ( 2 ) خداى : خداى را A ( 3 ) گفتند A : + كه R ( 4 ) البته A : - R ( 5 ) خويش A : خود R ( 6 ) بر مثال . . . كه ( كز A ) . . . تنك بكنند A : و بر مثال كوزهء كه زيرش سوراخهاء تنك بكنند R ( 7 ) بسازند A : بسازد R ( 8 ) و چو . . . كوزگك را ( كزه‌گكى را A ) به آب اندازند A : و چون مر آن كوزهء گل را به آب اندر افكنند R ( 9 ) بر سر او R : ببر او A ( 10 ) بر نهند : بر نهد A نهند R ( 11 ) هر چند كه بر بنش A : هر چند به زير وى R