گوهر مراد ( فارسى ) — الصفحة ٦١٠

فصل سوّم از باب چهارم از مقالهء سوّم در ذكر چند مسأله كه موقوف است بر آن مسائل بحث از حقيقت معاد

ميان علما در اين مسأله خلافى است عظيم .

جمهور حكما قائلند بر امتناع ، چه طريان عدم نزد ايشان بر بسيارى از اجزاء عالم ، مانند عقول مجرّده و نفوس ناطقه و اجسام فلكيّه و مادّه عنصريّه ، جايز نيست به جواز ذاتى نيز و اين منافى امكان نيست ، چه آنچه از لوازم امكان است جواز اصل عدم است و در جواز اصل عدم نزاعى نيست ، بلكه نزاع در جواز طريان عدم است ؛ و جمهور اهل اسلام متّفقند بر جواز ذاتى طريان عدم بر جميع اجزاى عالم ، ليكن در وقوعش خلاف است . بعضى قائلند به عدم انعدام عرش . قال الامام في الأربعين : « و اعلم أنّ كثيرا من علماء الشّريعة و علماء التّفسير قالوا : إنّ في وقت قيام القيامة ، يتخرّق الأفلاك و ينهدم « 1 » الكواكب ، ألا إنّ العرش لا يتخرق » « 2 » ؛ و تخصيص به لفظ كشيده بنابر قول به عدم تخرّق عرش است نه بر قول به تخرّق الأفلاك و تهدّم كواكب ، لأنّ الكلّ اتفقوا على ذلك « 3 » .

و نيز بسيارى از علماى اسلام قائلند به تجرّد نفس ناطقه و به عدم قبول وى مر طريان فنا را . و بالجمله قول به طريان عدم بر جميع اجزاى عالم اجماعى اهل اسلام نيست ، ليكن اكثر اهل اسلام بر آنند بنابر ظواهر آيات دالّه بر اماتت احيا و طىّ سماوات عند قيام السّاعة . ليكن خلاف است كه اعدام واقع به معنى افناى جواهر و ذوات « 4 » است و يا به معنى تفريق اجزا و ازالهء أعراض .

هر كه قائل است به امتناع اعادهء معدوم ، از اهل اسلام ، قائل است به امتناع اعدام ذوات و جواهر بالأسر و الّا امتنع القول بالمعاد . چه غرض از معاد

( 1 ) الف ، ج : ليتهدم . ( 2 ) كتاب الأربعين ، الفصل الثالث من المسألة الثلاثين ص 283 . ( 3 ) كتاب الأربعين ، الفصل الرابع من المسألة الثلاثين ص 285 . ( 4 ) ب : ذرّات .