گوهر مراد ( فارسى ) — الصفحة ٣٢٦

فصل سيزدهم از باب سوّم از مقالهء دوّم در افعال عباد

فصل سيزدهم از باب سوّم از مقالهء دوّم در افعال عباد

فصل سيزدهم از باب سوّم از مقالهء دوّم در افعال عباد

بدان كه در فعل « 1 » اختيارى عباد ، سه مذهب است :

اوّل جبر و آن مذهب اشعرى است ؛ و او فعل بنده را مخلوق خداوند داند بىوساطت و مدخليت اختيار و ارادهء بنده ، چنان كه مذهب اوست در ايجاد جميع موجودات ، چه مباشر ايجاد همهء موجودات خداى را داند و قائل به هيچ واسطه نباشد ؛ حتى احتراق نار و تبريد ماء را فعل بىواسطه خدا داند و نار و ماء و امثال آنها را اسباب عاديه خواند و گويد : عادت اللّه جارى شده كه احراق ثوب مثلا در وقت مماسه نار كند بدون آنكه نار را مدخليتى در احراق باشد .

و در افعال عباد ، فرق ميانهء « 2 » اختيارى و اضطرارى به مجرد مقارنت اراده و عدم مقارنت اراده كند بىمدخليتى ؛ و اين معنى ، اعنى مقارنت اراده را كسب نام كند و فعل بنده را مخلوق خدا و مكسوب بنده داند بالمعنى المذكور .

و شناعت اين مذهب به مرتبه‌اى است كه بر صاحب ادنى تأملى پوشيده نتواند بود . چه قطع نظر از ترتّب « 3 » مفاسد ديگر كرده ، بديهه حاكم است به ترتّب فعل ما ، وجودا و عدما ، بر ارادهء ما ، وجودا و عدما ؛ و مراد از

( 1 ) الف : افعال . ( 2 ) الف ، ب : ميان . ( 3 ) ب : ترتيب .