مقامات عارفان ( آئينه بينايان ، اسرار النقطه ، آئين رهروان ) ( فارسى ) — الصفحة ٧٥
الباب التّاسع فى الغفلة و المشاهدة و المراقبة « نسيان الحظوظ من وجهين من غلبة الحقّ او غلبة الغفلة »
براى فعل او :
« و من نظر بالعلم الى نفسه » كسى كه نگاه كند بسوى نفس خود با علوم عقلى ، و علوم عبرت و تفكّر ، يا علم سلوك و شرعى .
« اعتبر باخلاقها و اجتهد فى ترك حظّها » عبرت مىگيرد با اخلاق او يا اعتبار مىكند باخلاق خوب نفس و كسب اخلاق حسنه مىكند و سعى مىكند در ترك حظ نفس زيرا كه با علم مىداند كه هواهاى نفس گمراه‌كننده است و اين درجه براى سالكان و اهل علم و عمل است .
« و من نظر من ربّه الى نفسه مقّتها و اهلكها و تبرّأ من فعلها يعنى هركس نگاه كند از پروردگار خود يعنى بعد از وصول بكمال توحيد با حال كه پس از وصول به اين درجه ، نگاه كند بسوى نفس خود ، خشم مىگيرد بر او ، يعنى به نظر عداوت نگاه مىكند ، كه « أعدى عدوّك نفسك الّتى بين جنبيك » و هلاك مىنمايد او را و تبرّا مىكند از فعل آن ، و اين معنى مناسب حال صاحب كمال توحيد نيست ، زيرا كه در آن‌وقت از نفس امّاره خلاص ، و نفسش مطمئنّه شده ، مگر اينكه نظر و تبرّى و خشم او ، براى تصوّر امّارگى او به نظر آيد ، يا براى نفس مريد و تربيت او نگاه مىكند ، بسوى نفس خود لذا احتمال دارد كه نگاه كردن از ربّ خود ، براى صاحب حال و جذبه و شهود باشد كه او مشغول است به اهلاك نفس ، از شدّت وجد و جذبه . قوله ق
« الالتفات من البعيد الى القريب كفر » يعنى التفات از بعيد بسوى نزديك كفر است ، بعيد شخص غافل است و گرفتار حجاب نفس كه توجه و التفات او بر قريب كه حقتعالى است كفر است زيرا كه حقتعالى را تشبيه مىكند به چيزى كه در خيال خود تراشيده از لفظ و معنا و آن را معبود خود كرده مىپرستد پس كفر او كفر معنويست .
و عن القريب الى البعيد شرك يعنى اگر سالك پس از قرب حال التفات كند به خود يا غير حق شركست كه اثبات دو وجود كرده .
و الالتفات بالقريب الى البعيد توحيد يعنى التفات بسبب قريب كه حق است بسوى خلق كه بعيدند در رجوع از حق بسوى خلق يعنى مشاهدهء حق در آينهء خلق و خلق در آينه حق توحيد است اقسام اين التفات و توجه هم سه مرتبه شد باعتبار سه نوع كه نوع اول براى مردم سالك مبتدى و غير سالك است . و دوم براى متوسطان و اهل مشاهده و سوم براى منتهيان كامل