نسايم گلشن ( شرح شرح گلشن راز شيخ محمود شبسترى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٧
[ بت و زنّار و ترسايى ]
ريا بود . و مىشايد كه از بت و زنّار و ترسايى امور معنويه قصد كرده باشد ، چنانچه در سؤال آينده اشارت به آن مىكند و مىگويد :
[ بت و زنّار و ترسايى ]
[ بت و زنّار و ترسايى ]
سؤال :
بت و زنّار و ترسايى در اين كوى * همه كفر است اگرنه چيست برگوى ؟
جواب :
بت اينجا مظهر عشق است و وحدت * بود زنّار بستن عقد خدمت
شيخ عراقى - رحمة اللّه عليه - در لمعات لفظ عشق را از براى وجود بحت و وحدت مطلق تعيين كرده است . و ناظم مىگويد مراد از بت در اين اصطلاح مظهر عشق است . پس توان گفت كه به اين مظهر عين عالم خواسته اجمالا ، يا اجزا و اعيان او تفصيلا ؛ يا خود مراد نوع انسان بود با قصد افراد جمعا و تفصيلا ، يا فرد اكمل . « قاسم انوار » گويد اين ابيات :
اى بت عيّار من نام تو امروز چيست ؟ * اى دل و دلدار من نام تو امروز چيست ؟
هر دو جهان نام تو قصّه و پيغام تو * اى مه سيّار من نام تو امروز چيست ؟
اوّل و آخر تويى ، باطن و ظاهر تويى * قاسم انوار من نام تو امروز چيست ؟
و چون معنى بت در اين اصطلاح معلوم شد ، ببايد دانست كه اگر وجه وحدت مطلق در اين بيت مشاهده رود ، روى به جانب اين بت كردن ممنوع نباشد . و الّا خواه صورت عالم و خواه صورت آدم كه چون حجاب وحدت مطلق شود ، از آن روى ببايد گردانيدن . مولانا مىفرمايد ( بيت ) :
« بت‌پرستى گر بمانى در صور * صورتش بگذار و در معنى نگر »