نسايم گلشن ( شرح شرح گلشن راز شيخ محمود شبسترى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٣١

[ ظهور مطلق و ظهور مقيد ]

است ، و در او راه به تميز نيست :

ز خالش حال دل جز خون شدن نيست * كز آن منزل رهِ بيرون شدن نيست

به وحدت در نباشد هيچ كثرت * دو نقطه نبود اندر اصل وحدت

و اگر نيك تعمّق رود ، دغدغه نشود كه نفس كلّيّه نقطه‌اى است ، و عقل كل نقطه‌اى ، و وحدت واجب نقطه‌اى . پس چرا گفت كه در منزل بساطت ، دو نقطه نيست ؟ زيرا كه مراد از نقطه آن است كه وجود اصيل داشته باشد و اينجا نفس عكسى است ، نه اصلى ، و عقل همچنين عكسى است ، نه اصلى ؛ و اصل وحدت است و عكوس از او ناشى و در او مضمحل . ناظم چون در منزل بساطت اشارت به اضمحلال احكام « 1 » كثرت كرد ، و گفته بود كه دل ما عكس خال بسيط است ، لازم « 2 » مىديد مطابقهء عكس با اصل خود كه در اصل حكم كثرت اندراس داشت ، در عكس همين متوقع بود . و از حال دل و تقلّبات او نه اين در مىيافت ، فرياد برآورد و از سر حيرت گفت :

ندانم خال او عكس دل ماست * و يا دل عكس خال روى زيباست

ز عكس خال او دل گشت شيدا « 3 »

كه فنون جنون از او در تقلب اين احوال مشاهده مىرود :

و يا عكس دل آنجا شد هويدا

چه آن خال بسيط مشكين است و مشك از خون . پس شايد كه او به طريق عكس از خون دل ما صورت بسته باشد :

دل اندر روى او يا اوست خود دل

نظر به : « فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ » ، دل اندر روى او بايد كه باشد يا خود به مقتضاى : « لا يسعنى ارضى و سمايى و يسعنى قلب عبدى المؤمن » ، او را در دل بودن مىشايد :

به من پوشيده گشت اين راز مشكل

( 1 ) . پا : ( احكام ) را ندارد . ( 2 ) . پا : لاجرم . ( 3 ) . پا : پيدا .