نسايم گلشن ( شرح شرح گلشن راز شيخ محمود شبسترى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٢٣

[ نور و ظلمت و زلف جانان ]

است .

گل آدم دران دم شد مخمّر * كه دارد بوى آن زلفِ معطّر

در آن دم كه نمايش‌هاى غريب از سر جلال و جمال و تجلّى هر دو ظهور مىكرده است ، شك نيست كه گل آدم به نسبت « خمرت طينة آدم بيدىّ » تصرّف از هر دو صفت يافته است . امّا به مناسبت تيرگى ظاهر او ملائكه بوى نسبت جلال ازو بيش شنيدند تا گفتند : « أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ » ؛ و از رنگ جمال :

« خلق اللّه آدم على صورته » اثرى نديدند . از آن حق تعالى فرمود : « إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ » . ناظم نظر به يافت ملائكه ، گل آدم را نسبت به بوى زلف داد ؛ و بعد از ذكر گل او ، دل بنىآدم را همچنين نسبتى به زلف داد ، و مشابهت سرعت تجلّى جلال كه گفت ( بيت ) :

دل ما دارد از زلفش نشانى * كه خود ساكن نمىگردد زمانى

و چون ساكن شود كه او را دايم در گردش مىبايد بود تا اسم قلب بر نقد او صادق آيد : « مثل القلب كريشة فى فلاة يقلّبها الرّياح ظهرا الى بطن » . و چون دل چنين در گردش بود ، هر زمان بر هرچه سالك در اين راه قرار داده باشد ، امرى دگر حادث شود و فكرى دگر طارى گردد ؛ و به سبب سرعت تجلّى جلال و دل منقلب الحال ، بنياد سلوك از سر بايد گرفت . زهى جان گدازى در اين كار سازى ! ناظم مىگويد ( بيت ) :

از او هر لحظه كار از سر گرفتم * ز جان خويشتن دل برگرفتم

و غالبا تقلّب دل نه همه از سرعت تجلّى جلال است و بس ، كه تجلّى جمال به همين سرعت با تجلّى جلال داير است ؛ ليكن اين‌قدر هست كه تجلّى جلال ، منع ادراك تجلّى جمال مىكند ، و در اين منع عارف از آن تجلّى محجوب نيست . پس تقلّب دل او در احوال بيشتر بود كه تقلّب دل ديگران . و ناظم ازينجا مىگويد ؛ ( بيت ) :

از آن گردد دل از زلفش مشوّش * كه از رويش دلى دارد در آتش