سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٦٠

در ذكر وضع هيئت قلعه شوشى و وجه تسميهء آن

مستحفظ استعداد حربيه ديگر نيست .

و چنان‌كه در ساير اعصار دولت « روس » رسم است كه وجوهات نقديهء هر ولايت را به مركز آنجا - كه محل حكومت است - جمع مىآورند ، در اين‌جا نيز بعد از وضع مخارج ولايتى ، هميشه 000 ، 30 منات وجه نقد موجود است ، كه در موقع احتياج به مصرف لازمه مىرسانند .

وجه تسميهء اين قلعه به « شوشى » ، به مناسبت بودن اين مكان از اراضى ده « شوشى » نام ، كه در جهت شمال آن به فاصلهء نيم فرسخ واقع بوده و حالا هم بالفعل « آباد » و « معمور » و « ارمنىنشين » است .

در وقت بناى قلعه ، باروى او را سه دروازه قرار داده‌اند :

يكى در جانب جنوب ، مشهور به « خليف‌لو » « 1 » است ، كه راه « نخجوان » از آن‌جا امتداد مىيابد و به تازگى همان راه را تعمير كرده ، به‌طور شوسه تا « اردوباد » مرور داده ، به « نخجوان » متصل خواهند بود .

دروازهء ديگر ، در سر راه « گنجه » و « تفليس » ، مشهور به « جوانشير » و « مروان » در سمت غربى قلعه واقع است . عمارات عاليه « ابراهيم خليل خان » و « مهدى قلى خان » و « نواب بهمن ميرزا » ، متصل به همين دروازه است .

دروازهء سيّمى واقع در سمت شرقى است ، كه حال « مسدود » و « متروك » است .

همه آبادى در محوطهء « بارو » [ و ] به طبقات روى هم اتفاق افتاده [ است ] .

جماعت « ارامنه » در سمت جنوبى شهر ، در محلهء مخصوصى است . كوچ [ ه ] ها را به طرح جديد مىاندازند كه همگى در خط مستقيم باشد . دو راسته بازار و يك ميدان وسيعى دارد .

كسانى كه از اهل قلعه مشغول خدمات دولتى هستند ، زبان « روسى » را مىدانند .

مابقى اهالى به زبان « تركى » متكلم‌اند .

« ابريشم » و « پشم » از محصولات اين ولايت است .

« اسب قراباغ » ، مشهور آفاق است .

مصنوعات خود قلعه « قالى » و « كناره » و « جاجيم » و « قاليچه » و « دستمال‌هاى ابريشمى » است . قالىهاى اين ولايت را مىتوان با قالى « فراهان » و « كردستان » موازنه نمود .

( 1 ) . Khalfli .