شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٥٤٠

عالم و آدم و بت‌پرستى

حيوانات و اناسىّ كه رجوع و حركت مىنمايند اظلال آنها - كه اجسام متعلّقه باشد - از جانبى به جانبى - يمينا و شمالا - در حالت بودن آن « 1 » اجسام ذليل و منقاد خدا ؟ چه ، انقياد آنها در تحت اوامر و نواهى ارواحشان فى الحقيقة اطاعت و انقياد به حقّ است در باطن ، به مقتضاى : « وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ » . بالجمله كلّ لذّت‌ها - بل هر كمالى كه در اين عالم است - ترشّحى است كه از آن عالم اثرى به اينجا رسيده .

كه اين چون طفل و آن مانند دايه است

يعنى احاطه‌ى آن عالم مجرّد به اين عالم مادى ، و تسلّط او بر اين ، كما فى الحديث : « طبق الخافقين « 2 » » از قبيل استيلاى دايه بر طفل است . و ديگر آنكه گذشت كه آن عالم عقول مربّى اين عالم‌اند ، مثل تربيت نمودن دايه طفل را . از اينجاست كه حكما عالم عقول را عالم جبروت ناميده‌اند ؛ چه ، جبّاريّت و قهاريّت بر مادون دارند به آنكه مبدّل نمايند نقص آنها را به كمال ، مثل معلّم نسبت به متعلّم كه قهرش عين لطف است . كما قيل :

« تعليم معلّم به كسى ننگ ندارد * سيبى كه سهيلش نزند رنگ ندارد »

و قال تعالى فى حقّ نبيّه ( ص ) : « علّمه شديد القوى ذو مرّة فاستوى و هو بالافق الاعلى » . چه ، مراد به شديد القوى ، عقل فعّال است در سلسله‌ى نزوليّه كه بلا واسطه معلّم پيغمبر است .

قوله :

نظر چون در جهان عقل كردند

( 1 ) . پا : ( آن ) را ندارد . ( 2 ) . پا : تبّ الخافقين