شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٤٩١

تعريف عناصر

[ موجودات ] در تحت امر تكوينى حق تعالى « 1 » [ هستند ] و كلّ [ مخلوقات ] مسخّر در تحت قدرت و قوّه‌ى اويند ، و بدون علم فعلى و اراده‌ى قديمه و قضاى لا يردّ و لا يبدّل او [ تمام موجودات ] چون لا شىاند ؛ چه ، ايجاد فرع بر وجود است . و سابقا مذكور شد كه افعال و آثار خلايق بر طبق اراده‌ى ذاتيّه و تقادير الهيّه است ، ولى از براى وقوع امورات جزئى و كلّى در دار اسباب ، شرائط و معدّاتى است كه من‌جمله ارادت شخصيّه‌ى عباد است كه آن نيز از جداول قضاست . كما قال تعالى : « لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ و لا رادّ لقضائه يَفْعَلُ ما يَشاءُ و يَحْكُمُ ما يُرِيدُ » .

و اين امر مذكور كه عموم در تحت قدرت او مقهور و مأمورند ، امر تكوينى اوست - تعالى - نه امر تشريعى . قال تعالى : « قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ » . جامى :

« من هيچم و كم ز هيچ هم بسيارى * از هيچ و كم از هيچ نيايد كارى »

قوله :

درون حسن روى نيكوان چيست ؟ * نه آن حسن است تنها ، گوى آن چيست ؟ !

يعنى چه چيز است در وجه معشوق كه عاشق بيچاره را به وجد و سرور و سرگردانى و جنون انداخته ؟ كما قيل :

« جذبات شوقك اشرقت و فؤاد عبدك انجلا * ز تجلّيات جمالك قلل القلوب تزلزلا »

( 1 ) . پا : ( حق تعالى ) را ندارد .