شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٤٦٦

[ تقسيم اوليه علوم : ]

هر آن كو جمله عمر خود در اين كرد * به هرزه صرف عمر نازنين كرد

قوله :

بلى بىپوست ناپخته است هر مغز * ز علم ظاهر آمد علم دين نغز

يعنى چون علوم جزئيّه به منزله‌ى پوست از جهت علوم حقّه‌ى حقيقيّه است ، لهذا اگر در اوّل امر نباشد هرآينه مغز به كمال نرسد . كما قال العارف الجامى - قدّس سرّه - :

« به مكتب تا الف با تا نخوانى * ز قرآن درس خواندن كى توانى ؟ »

پس اين علوم جزئيّه اگر ما به ينظر و مرآت لحاظ آن علوم كلّيه‌ى دائمه شوند خوب ، و در اوّل امر واجب و لازم‌اند ، و اگر ما فيه ينظر آنها را قرار دادى و مقصود بالذّات خود گرفتى ، در جهل مركّب ابدالدّهر بمانى « 1 » و به مطلوب نارسى . قوله :

عمل كان از سر احوال باشد * بسى بهتر ز علم قال باشد

اشاره به آن است كه بايد عالم متحقّق به علمش « 2 » باشد و عمل بر طبق علمش « 3 » نمايد ؛ چه ، از خارج مسلّم است و مشهور كه عالم بىعمل چون درخت بىثمر است ، يا نماز بىوضوء ، يا حجّ بىعمره . از اينجاست كه فرموده‌اند : « من كان اعلم فتكليفه اشكل ، و من كان اجهل فتكليفه اسهل » .

( 1 ) . دا : بماند ( 2 ) . دا : عملش ( 3 ) . دا : عملش