شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٤٥٠

شيطان و خلقت او :

است كه مىفرمايد : « وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ » . پس همه صدور و بروزشان از اوست نه غير ، ولى رحمت ، ذاتيّه است و غضب ، عرضى ؛ و لطف ، بالذّات است و قهر ، بالعرض ؛ چنان‌كه خيرات ، ذاتيّه است و شرور ، تبعيّه . و چنين است مظاهر آنها ، يعنى مظاهر لطف و رحمت و خير و هدايت را خداوند ايجاد فرمود بالذّات ، و مظاهر قهر و غضب و شرّ و اضلال را بالعرض و بالتّبع .

چو از تكليف حقّ عاجز شوى تو

كه تكليف شرعى حق بر تو لازم است تا وقتى كه تو عاجز شوى از به‌جا آوردن آن . و عجز تو هم به سه چيز است : اوّل به مرض ؛ قوله تعالى :

« وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ » . دوّم به جنون ؛ قوله تعالى : « ليس على المجنون حرج » ، اعمّ از آنكه ديوانگى عشق باشد كه آن مقام سكر از مى معشوق است ، پس عقل آنجا كجا بوده است ؟ « من عشق و كتم « 1 » و مات فهو شهيد » .

قال المولوى :

« غير آن زنجير زلف دلبرم * گر دو صد زنجير آرى بگسلم »

يا جنونى كه از خبط دماغ پيدا شود « 2 » كه ماليخولياش مىنامند « 3 » . سوّم « 4 » مردن است كه چون از اين بدن و قيد خودى و دوئيّت نجات يا بى ، تكليف از تو دور و تو از او مهجورى . اين است كه در عالم آخرت تكليف و ثواب و گناه نيست ، از دو راه : اوّل آنكه تكليف ، مكلّف مىخواهد ، و در آنجا اشياء از خود وجود ندارند « 5 » ، بلكه گم‌اند در وجود تبعى حضرت بارى - عزّ شأنه . آنجا كه هستى حق است ، هستى كل مستغرق است .

( 1 ) . شا ، دا : ( و كتم ) را ندارد . ( 2 ) . شا ، دا : مىشود ( 3 ) . پا : نامند ( 4 ) . دا : سيّم ( 5 ) . شا ، دا : آنجا شىء وجود ندارد