شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٣١١

سفر در خويشتن :

التّسليم ، و هى الّتى بدوها من اللّه تعالى « 1 » ؛ كما قال تعالى : « وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي » ، و عودها اليه . كما قال تعالى : « يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً » . على الجمله اين مراتب اربعه‌ى متواليه مشمول انسان كامل‌اند كه نوع الانواع و فصل الفصول است .

به فعل آمد صفت‌هاى ذميمه

اوّلا بدان كه تمام افراد انسان چنان‌كه بالقوّه و امكان داراى علم و كتابت‌اند ، هم « 2 » چنين به امكان داراى جميع اين صفات ذميمه‌اند ، كه اگر كمال و معرفتش از قوّه به فعليّت « 3 » آيد ، به عون ملك علّام ، ملكى شود علّام ، و آدمى گردد عقلى و « 4 » مقرّب درگاه حق حقيقى . اگر اين صفات ذميمه به فعليّت آيد « 5 » ، به صورت آدم [ است ] و به معنى گرگ اگر غلبه‌ى غضب بر او است ؛ و مور اگر غلبه‌ى حرص ، و خروس اگر شهوت ، و زاغ اگر مناعت و نخوت ، الى غير ذلك . بالجمله مصداق « أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » شود . چنان‌كه خودشان مىفرمايند :

بترشد از دد و ديو و بهيمه

باز تأكيد از جهت همين مطلب است شعر بعد كه مىفرمايند « 6 » :

اگر گردد مقيّد اندرين دام * به گمراهى بود كمتر ز انعام

چه ، « العام كالانعام » . عام اگر چه به صورت آدمى است ، اما به معنى ، چه لايق همدمى است ؟

« گر به صورت آدمى انسان بدى

( 1 ) . شا : ( تعالى ) را ندارد . ( 2 ) . پا : و هم ( 3 ) . شا : فعل ( 4 ) . شا : ( و ) را ندارد . ( 5 ) . شا : ( آيد ) را ندارد . ( 6 ) . شا : مىفرمايد