شرح فصوص الحكم ( تحقيق حسن حسن زاده آملى ) ( فارسى ) — الصفحة ٩٥٥

[ 23 ] [ فصّ حكمة إحسانيّة فى كلمة لقمانيّة ]

قول لقمان على المعنى كما قال لم يزد عليه شيئا .

يعنى لقمان دو اسم را از اسماى الهى آورد درين قول كه إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ * و تسميه كرد حقّ را سبحانه و تعالى بدين دو اسم . پس اگر كلمه وجوديّه « 1 » آوردى و گفتى « و كان اللّه لطيفا خبيرا » أتم بودى در حكمت و ابلغ بودى در دلالت ، زيرا كه كلمهء وجوديّه كه « كان » است دلالت مىكند بر آنكه حق سبحانه و تعالى موصوف است بدين دو صفت در ازل ، و اين دو از مقتضيات ذات اوست ؛ ليكن چون مذكور در كلام لقمان برين مساق بود حق تعالى بىزيادت چيزى حكايت كرد .

و إن كان قوله إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ * من قول اللّه - فلما علم اللّه تعالى من لقمان أنّه لو نطق متمّما لتمّم بهذا . »

يعنى اگر إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ * قول حق باشد نه لقمان ، اين نيز راجع به لقمان خواهد بود از آنكه حقّ سبحانه و تعالى مىدانست كه اگر لقمان اتمام حكمت كردى هرآينه اتمامش بدين قول بودى .

و أمّا قوله إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ لمن هى له غذاء ، و ليس إلّا الذّرّة المذكورة فى قوله تعالى فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ فهى أصغر متغذّ و الحبّة من الخردل أصغر غذاء .

اما حكمت در قول او كه مىگويد كه اگر مثقال ذرّه‌اى از خردل باشد آنست

( 1 ) - « كان » در اصطلاح نحات از افعال ناقصه است كه رفع اسم مىدهد و نصب خبر ، و در اصطلاح طايفه حكيمان و عارفان آن را « كلمه وجوديه » گويند ، و از آن تعبير به « حرف وجودى » نيز مىكنند ، چنان‌كه شيخ در آخر فص موسوى گويد : « لأنّ « كان » حرف وجودىّ » ، و شيخ رئيس در فصل چهارم از مقاله نخستين از فن سوم از جمله اولى در منطق شفاء گويد : « و الكلمات الوجودية هي كقولنا : صار يصير ، و كان يكون . . . » ( ج 1 - ط مصر - ص 28 و 29 ) ؛ چنان‌كه در علم منطق ، كان و اخوات آن را « ادات زمانى » گويند . متأله سبزوارى در لئالى فرموده است : و ما رأى الاديب فعلا ناقصا * ففى القضايا هو ربط خالصا زماني الأداة عند المنطقى * بين اصطلاح الفرقتين فرّق به صفحه 111 نثر الدرارى علم نظم اللئالى كه تعليقات نگارنده بر « لئالى منتظمه » است رجوع شود .