شرح فصوص الحكم ( تحقيق حسن حسن زاده آملى ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٩٧

[ 12 ] [ فصّ حكمة قلبيّة فى كلمة شعيبيّة ]

چه هيچ‌چيز موصوف به سعت نفس خويش نمىگردد لاجرم شيخ به تفسير معنى اين كلام قيام نمود كه :

و معنى هذا أنّه إذا نظر إلى الحقّ عند تجلّيه له لا يمكن معه أن ينظر إلى غيره .

يعنى معنى آن باشد كه وقتى كه حقّ او را تجلّى كند ممكن نباشد كه با وجود حقّ به غير حقّ نظر كند بيت :

آنكه اندر جهان نمىگنجد * در ميان دل حزين چه خوش است

من ز خود گشته غايب او حاضر * عيش با يار همچنين چه خوش است

آرى اين مقام اختفاى اغيار است به نور واحد قهّار و أوان ذوبان جليد از حرارت نار ، و هنگام تلاشى قطره در تلاطم امواج بحر زخّار ، بيت :

اى دل ار آشناى اين كوئى * وصل بيگانگان چه مىجويى

بگذر از خود كه در حريم وصال * در نگنجى اگرچه يك مويى

شسته گردد گليم اقبالت * دست از خويشتن اگر شويى

جوىجويان به سوى دريا رو * از چه سرگشته اندرين جويى

چونكه با بحر آشنا گشتى * بكش از تن لباس دو تويى

غرقهء بحر وحدت ار باشى * خود نماند تويى و هم اويى

و قلب العارف من السّعة كما قال أبو يزيد البسطامىّ : « لو انّ العرش و ما حواه مائة ألف ألف مرّة فى زاوية من زوايا قلب العارف ما أحسّ به » .

يعنى دل عارف در سعت و گنجائى در آن مرتبه است كه شيخ بايزيد بسطامى قدّس اللّه روح از آن خبر مىدهد كه « اگر عرش و آنچه عرش احاطه او كرده باشد صد هزار بار هزار در زاويه‌اى از زواياى دل عارف باشد احساس آن نكند ، چه دل را در حال تجلّى غير متناهى سعت غير متناهيه حاصل مىگردد « 1 » ، و عرش و آنچه

( 1 ) - نسخ شرح خوارزمى همه به‌جاى « سعت » ، « نسب » است بدين صورت : « چه دل را در حال تجلّى غير متناهى نسب غير متناهيه حاصل مىگردد » ، و اين بىشبهه نادرست است و سهو از نسّاخ است ، -