شرح فصوص الحكم ( تحقيق حسن حسن زاده آملى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٧

[ 5 ] [ فصّ حكمة مهيّميّة فى كلمة إبراهيميّة ]

كه حق است دليل بر نفس خويش به تجلّى ذاتى تا افاضهء اعيان ما كند به « فيض اقدس » و هم اوست دليل بر « الوهيّت » خود به تجلّى اسمائى و صفاتى مر حقايق ما را نه غير او كه مسمّى است به عالم . بيت :

آفتاب آمد دليل آفتاب * گر دليلت بايد از وى رو متاب « 1 »

و چون از حضرت خواجه عليه السلام پرسيدند كه : بم عرفت اللّه ؟ از براى اشارت بدين معنى فرمود :

« باللّه عرفت الأشياء »

پس سؤال از ذات الهيّه كردند كه ذات حق را به چه شناختى ؟ جواب داد كه به حق شناختم اشيا را و به نور او دريافتم .

و سؤال ايشان از مرتبهء « الهيّت » نبود چه معرفت اين مرتبه نمىباشد مگر بعد از علم و معرفت ذات ، و محجوب ازين معرفت به غايت دور و از لسان اين دو معنى گفته‌اند شعر :

فلو لا كمو ما عرفنا الهوى * و لو لا الهوى ما عرفنا كمو

و سرّ آنكه شيخ قدس اللّه سره اين مباحث را درين فص ايراد كرد آن است كه ابراهيم صلوات اللّه عليه و سلامه طالب حق بود و مستدل بر وى به مظاهر كوكبيه ، پس اولا شناخت كه او را ربّى است كه خالق اوست ، بعد از آن عشق بر وى غلبه كرد لاجرم چندان طلب كرد هدايت در رسيد و تجلى دريافت و يقين دانست كه راهبر طريق معرفت ذات عشق جمال است نه عقل وابسته به استدلال ، لاجرم متبعانش از لسان مرتبهء او مىگويند : بيت :

مجوى جانب جانان ز عقل راهبرى * كه عشق دوست بود سوى دوست راهنما

( 1 ) - بيتى از اوائل دفتر اول مثنوى عارف رومى است . و سخن از برهان صدّيقين است ، و ما بحث آن را در رساله « وحدت از ديدگاه عارف و حكيم » به اندازه بينش خويش پيش كشيده‌ايم و خواننده گرامى را بدان ارجاع مىدهيم . ( ط 1 - ص 115 ) .