شرح فصوص الحكم ( تحقيق حسن حسن زاده آملى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣١٢

[ 4 ] [ فصّ حكمة قدوسيّة فى كلمة إدريسيّة ]

سوى وحدت نظرى كن به كمال اخلاص * تا درو اسم و صفت عين مسمّى بينى

فهو العلىّ لنفسه لا بالإضافة . فما فى العالم من هذه الحيثيّة علوّ إضافة .

يعنى وجود كثرت نيز « على لذاته » است چه او غير وجود حق نيست از روى حقيقت .

و مىشايد كه ضمير « هو » عائد با حق باشد ، يعنى حق على است لذاته از آنكه در وجود غير او نيست تا متعالى بر وى و از وى تواند بود . پس در عالم از حيثيت وحدت علو اضافت نيست ؛ بلكه علو همه به ذات اوست چه ظاهرش ظاهر حق است و باطنش باطن حق و مجموع راجع به عين واحده كه آن عين حق است بيت :

جز يكى نيست نقد اين عالم * بازبين و ( بازدان و - خ ) به عالمش مفروش

اگرچه به اعتبار ديگر كه آن جهت غيريت و اعتبار كثرت است عالم را علو اضافى است كما قال :

لكن الوجوه الوجوديّة متفاضلة فعلوّ الإضافة موجود فى العين الواحدة من حيث الوجوه الكثيرة .

يعنى اگرچه كلّ عالم را از حيثيت احديت علو بالذات است ليكن تفاضل در وجوه وجوديه كه مظاهر است ظاهريست چه بعضى متصف‌اند به علم و احوال و بعضى به جهل و ضلال ، و درجات اول چون دركات ثانى متفاوت ؛ پس حاصل باشد علو اضافى در عين واحده كه ذات است از وجوه كثيره .

لذلك نقول فيه هو لا هو ، أنت لا أنت .

يعنى از براى اين امر واحد كه ظاهر است به مظاهر مختلفه مىگوئيم در هر مظهرى كه او عين حق است و حمل مىكنيم بر وى حمل هو هو به طريق مواطاة ؛ و سلب مىكنيم و مىگوئيم او نيست از جهت تقييدش و اطلاق حق بيت :