شرح فصوص الحكم ( تحقيق حسن حسن زاده آملى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٠٦

[ 4 ] [ فصّ حكمة قدوسيّة فى كلمة إدريسيّة ]

كه : الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى ، و عرش اعلى الاماكن است و حق بر وى مستوى به حسب ظهورش در وى ، پس او را باشد علو مكانى ؛ و اين مناقض آن قول نيست كه گفته بود حق منزّه است از مكان نه از مكانت ، كه اين تعالى و تنزّه به حسب ذات است نه به حسب مظاهر و اسما . و اثبات علو مكانى به حسب اين دو است و آنچه مقتضى است به سبب علو مكانت را به سوى حق كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ است الى آخره چه بقاء مع « 1 » هلاك الأشياء و مرجع امور بودن و انفراد به الوهيّت منزلت عظيمه است و مكانت رفيعه كه مرتبه‌اى بالاتر ازو ممكن نيست .

و لمّا قال تعالى وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا فجعل « عليّا » نعتا للمكان .

يعنى چون حق سبحانه وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا گفت و علىّ را نعت مكان ساخت ، دانستيم كه علو مكان از جهت مكان بودن نيست و الا جميع امكنه برابر بودى ؛ بلكه حق تعالى اين مكان را اختصاص داده به شرفى كه در امكنهء ديگر نيست و اين اختصاص بعينه مكانت است .

وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ، فهذا علوّ المكانة . و قال فى الملائكة أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ فجعل العلوّ للملائكة . فلو كان لكونهم ملائكة لدخل الملائكة ، كلّهم فى هذا العلوّ فلمّا لم يعمّ مع اشتراكهم فى حدّ الملائكة ، عرفنا أنّ هذا علوّ المكانة عند اللّه و كذلك الخلفاء من النّاس لو كان علوهم بالخلافة علوّا ذاتيّا لكان لكلّ إنسان . فلمّا لم يعمّ عرفنا أنّ ذلك العلوّ للمكانة .

يعنى در آيت و « إِذْ قالَ رَبُّكَ » ثابت شد علو مكانت « انسان كامل » را كه « خليفه

( 1 ) - بعضى از نسخ عارى از كلمه « مع » است كه بايد از قلم كاتب ساقط شده باشد . و عبارت قيصرى اين است : « إذ البقاء مع هلاك الأشياء و كونه مرجع الأمور و الانفراد بالإلهية منزلة عظيمة و مكانة رفيعة لا يمكن أن يكون فوقها مرتبة » ( ط 1 - چاپ سنگى - ص 156 ) ، و ترجمه آن بايد بدين نحو باشد : « چه بقاء - يعنى بقاء ذات و بقاء وجه اللّه - باهلاك اشياء . . . » .