لطائف غيبيه ( آيات العقائد ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٥٨

لطيفه سوم در بيان اصول دين به اعتقاد اشاعره

فرستيم و رسول درين آيه شامل رسول عقل است ، بلكه قبل ازين معلوم شد كه اگر اصلح برو واجب نباشد اثبات نبوت ممكن نخواهد بود .

و بالجمله افعال حق تعالى مشتمل بر اغراض و مصالح حال عباد است چنانچه چشم را بواسطه ديدن خلق نموده ، و سمع را بواسطه شنيدن ، و ذوق را بواسطه چشيدن و برين قياس ، پس بر خداى تعالى اصلح واجب است . و افعال او مشتمل بر مصالح و اغراض .

و بر اين مدعى دو مسلك است :

اول دليل عقلى چه ظاهر است كه فاعل مختار تا فعل او معلّل بغرض و مصلحت كه عبارت از علم بفايده آن فعل است نباشد ، بمنزله آن است كه فعل عبث كند ، و اما دليل نقلى از قرآن مجيد بسيار است :

اول « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » .

دوم « وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ » .

سيم « وَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ - وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ - وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » .

چهارم « أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً » .

پس ظاهر از اين آيات آن است كه اين افعال معلل بمصالح و اغراض‌اند ، و باز اجماع اهل اسلام بر جواز قياس منصوص العله است و تصريح نموده‌اند كه علت قياس بايد كه غرض شارع و باعث بر حكم او باشد و محض علامت و امارت كافى نيست .

مثلا هرگاه غرض فاعل از حكم بحرمت خمر زوال عقل نباشد حكم بر حرمت فقاع از حيثيت قياس آن بخمر نتوان كرد ، و اشاعره با آنكه افعال را معلل به اغراض نميدانند ، حكم بر صحت قياس نموده‌اند ، پس ايشان نيز حكم نموده‌اند