لطائف غيبيه ( آيات العقائد ) ( فارسى ) — الصفحة ١٤٠

اما منهج در بيان آنكه صفات مذكورهء حق تعالى عين ذاتست

پس علت آن اگر غير ذات حق باشد احتياج واجب در صفات كماليه خود به غير لازم آيد و باز در سلسله حاجت مستند به آن ذات خواهند بود ، پس لازم آيد كه ذاتى كه خالى از صفات كماليّه باشد في ذاته افاضه اين كمالات نمايد ، فلا جرم متعين شد ذاتى كه متّصف به اين صفات لذاته بود تا ايجاد اين صفات نمايد فلا محاله آن ذات واجب خواهد بود ، و آن صفات از صفات ممكنات ، و بر اين محمول است آنچه مروى از ائمه هدى است كه « شهادة كلّ صفة و موصوف بالاقتران و شهادة الاقتران بالحدث » مثلا اگر علم زايد بر ذات او باشد ، ايجاد او از روى علم و قدرت خواهد نمود يا نه : دويم فاسد بضرورت حكم عقل است ، و اوّل مستلزم تسلسل است يا انتها بعلم عين ذات و برين قياس امر قدرت و ساير صفات و بالجمله جمله اين صفات منتهى بصفاتى ميشوند كه قائم بذات‌اند ، و فيه المطلوب .

و ازين براهين حقه ظاهر گرديد بطلان مذهب اشاعره درين كه صفات حق زايد بر ذات اويند و همچنين مذهب أبى الحسن الاشعرى در اينكه صفات حق لا هو و لا غيره است ، يعنى صفات واجب نه عين واجب‌اند و نه زايد بر واجب ، بلكه صفات تحليليّه انتزاعيه كه نه با يكديگر تباين دارند و نه با ذات ، پس عين ذات‌اند باعتباري و غير باعتبارى ، پس در آنها اثنينيّة عقليه است نه خارجيّه .

و حق آنست كه اين مذهب واسطه ميان مذهب اماميّه و حكما و محقّقان از معتزله است و ميان مذهب اشاعره ، و چون باطل شد مذهب اشاعره باطل شد مغايرت آن صفات با ذات حق به آن اعتبار ، و همچنين ظاهر گرديد بطلان مذهب بعض معتزله در اينكه صفات واجب احوال‌اند ، به اين معنى كه نه موجودند و نه معدوم و حق آنست كه اين مذهب به اعتبار ديگر باطل است چه لازم آيد كه صفات حقيقيّه واجب موجود نباشند .

و از اين مقدمات ظاهر شد كه مذاهب و آراء در صفات حق چهاراند و حق در ميانه اينها مذهب اماميه و حكماء و اكثر معتزله است چنانچه ظاهر آيه كريمه است .