لطائف غيبيه ( آيات العقائد ) ( فارسى ) — الصفحة ١٢٣

مطلب ششم در تكلم حضرت بارى تعالى است

بناء على ذلك أشاعره قايل شده‌اند كه مراد از كلام كلام نفسى است كه مدلول كلام لفظى است نه كلام لفظى و ظاهر است كه مدلول اين كلام را صلاحيت آن است كه قائم بذات حق باشد ، اگر چه كلام لفظي را صلاحيت آن نيست .

و چون اماميّه و معتزله ملاحظهء معنى كلام نفسى كه مدلول كلام لفظى است نمودند . حكم به آن كه راجع بعلم بمدلول كلام لفظى با قدرت بر آن است نمودند ، پس كلام منحصر در لفظى شد و چون كلام لفظى قائم بذات حق نميتواند بود ، فلا جرم معنى اين كه واجب متكلّم است آن است كه موجد كلام است نه آن كه محل كلام است .

و تحقيق مقام آن است كه متكلّم مشتقّ از تكلّم است نه از كلام و تكلّم عبارت از قدرت بر ايجاد كلام است ، و امّا كلام نفسى تكلم نيست و اشاعره در صدق مشتق بر چيزى اعتبار قيام مبدأ اشتقاق به آن چيز كرده‌اند ، پس بنابر تحقيق ايشان صدق متكلم بر ذات حق مجاز خواهد بود .

و اما بنابر اصول علماء اماميّه حقيقت تكلّم قدرت بر ايجاد كلام است و اين از صفات واجب الوجود بالذات است و ليكن در عبارت ايشان نوعى مسامحه واقع است در اين كه متكلم عبارت از موجد كلام است بلكه متكلّم قادر بر ايجاد آن است چه تكلم قدرت است نه ايجاد -

و حاصل تحقيق آن است كه كلام را دو اطلاق است اوّل تكلم دوم ما به التكلّم كه عبارت از الفاظ است و محققان اماميّه كلام را صفت حق نميدانند و كلام نزد ايشان بمعنى دوم است و اين را منافات با آن كه كلام بمعنى اوّل صفت حق تعالى باشد به هيچ‌وجه نيست و همچنين منافات ميان دو قياس كه شارح جديد تجريد متصدى ذكر آن شده و حكم بمنافات ميان ايشان كرده است نيست .